Voor bibliothecarissen

Vooraf

Lezenvoordelijst.nl is een website voor het fictie- en literatuuronderwijs in het voortgezet onderwijs en wordt inmiddels gebruikt op een groot aantal scholen in heel Nederland. Ook onder bibliotheek- en mediatheekmedewerkers bestaat een groeiende belangstelling voor de website.

Lezenvoordelijst.nl kan ingezet worden als instrument om leerlingen te helpen boeken te vinden die bij passen bij hun niveau en interesses. 

Hieronder vind je meer informatie over de achtergronden en de inhoud van de website en suggesties voor het gebruik van Lezenvoordelijst.nl in de bibliotheek of mediatheek.

Wat is Lezenvoordelijst.nl?

Lezenvoordelijst.nl is geen methode, maar een didactiek waarin niet het boek centraal staat, maar de relatie tussen de leerling en het boek. Het niveau van de individuele leerling is leidend voor wat een leerling leest en wat hij moet en kan leren. Deze didactiek is bovendien competentiegericht en meer dan op het verwerven van kennis, gericht op het verwerven van vaardigheden en attituden.

Wat is het idee achter Lezenvoordelijst.nl?

Deze website is gebaseerd op de literaire competenties zoals door Theo Witte zijn geoperationaliseerd in zijn proefschrift Het oog van de meester (2008).

Literaire competentie is het vermogen literatuur te lezen, begrijpen en waarderen. Dit vermogen is niet aangeboren, maar moet worden ontwikkeld. Deze ontwikkeling verloopt in verschillende stadia waarin leerlingen zich een bepaalde manier van lezen eigen maken en die manier geleidelijk aanvullen met andere leesmanieren. Er worden vijf (12 t/m 15 jaar) of zes (15 t/m 19 jaar) niveaus oftewel leesattitudes onderscheiden.

Uit het onderzoek van Witte blijkt dat literatuuronderwijs effectiever is naarmate het beter aansluit bij het competentieniveau van de leerling. Als een leerling boeken leest die veel te moeilijk voor hem zijn, zal hij ontmoedigd of gefrustreerd raken en uiteindelijk afhaken. Omgekeerd zal een leerling die boeken leest die te makkelijk voor hem zijn, zich snel gaan vervelen. De meeste lezers lezen het liefst binnen hun comfortzone en kiezen genres en schrijvers die ze al kennen en waarderen. Leerlingen moeten echter, om zich te kunnen ontwikkelen, worden uitgedaagd en gestimuleerd om buiten hun comfortzone te treden. In leerpsychologische termen: het leren vindt plaats in de zone van naaste ontwikkeling, waarin de leerling zich begeeft op onbekend terrein, maar daarbij terug kan vallen op een stevige basis van reeds verworven kennis en vaardigheden. 

De website

Welke catalogi staan er op deze website?

Op deze website staan boeken die leerlingen in het voorgezet onderwijs kunnen lezen 'voor hun lijst'. De website bevat momenteel vier catalogi:
- Nederlands 12 t/m 15 jaar (ruim 100 titels)
- Nederlands 15 t/m 19 jaar (ruim 200 titels)
- Duits (75 titels)
- Fries (25 titels)

Hoe worden de catalogi samengesteld?

Bij de samenstelling van de catalogus Nederlands 12 t/m 15 jaar en 15 t/m 19 jaar zijn inmiddels meer dan duizend docenten betrokken. Beide catalogi worden jaarlijks uitgebreid met minimaal tien titels. Hiertoe stelt de redactie een longlist samen van ongeveer honderd titels. Deze titels zijn grotendeels van recente datum, maar ook worden er (om redenen van evenredige vertegenwoordiging van niveaus, perioden, genres, mannelijke, vrouwelijke, allochtone en autochtone schrijvers) enkele oudere titels toegevoegd. Deze longlist wordt voorgelegd aan docenten. Op basis van deze veldraadpleging selecteert de redactie elk jaar minimaal tien titels die aan de catalogus worden toegevoegd.

De redactie hanteert de volgende criteria:
1 aantrekkelijkheid voor de lezer: het boek moet leerlingen van een bepaald niveau kunnen boeien;
2 cultuurhistorische waarde: het boek speelt om uiteenlopende redenen een culturele rol van betekenis; hieronder vallen ook de werken die centraal staan in de jaarlijkse campagne Nederland leest en werken die bekroond zijn door jury's;
3 didactische potentie; het werk leent zich voor benadering vanuit diverse invalshoeken.

De geselecteerde werken voldoen aan meer dan één criterium.

Hoe worden de catalogi geactualiseerd?

De catalogus wordt niet alleen kwantitatief verder ontwikkeld, maar ook kwalitatief. We zijn in 2012 begonnen met de didactisering van titels. Inmiddels zijn bij 70% van alle boeken voor 15 t/m19 jaar algemene pagina's, docentenpagina's en opdrachten gemaakt. Inmiddels zijn we ook begonnen met de didactisering van de lijst voor 12 t/m 15 jaar. We verwachten dat in 2016 alle boeken zullen zijn voorzien van docenteninfo en opdrachten.

Alle pagina's worden jaarlijks onderhouden en indien nodig bijgewerkt of aangevuld. Er verdwijnen geen titels uit de catalogus.

De afgelopen jaren is het een enkele keer voorgekomen dat een titel van niveau is veranderd. Dat is vervelend voor docenten en leerlingen en we streven ernaar om geen wijzigingen door te voeren tenzij we dit echt noodzakelijk achten.

In de nabije toekomst wordt de website vermoedelijk opgenomen in de digitale structuur van Bibliotheek.nl. Via de bibliotheek zullen steeds meer links naar (gratis) ebooks verschijnen.

Aanpassingen worden gecommuniceerd via onze blogs en de nieuwsbrief

Hoe wordt het niveau van een boek bepaald?

De indeling van boeken naar niveau geschiedt op basis van een uitgebreide didactische en letterkundige analyse, waarin voor een groot aantal aspecten (bijvoorbeeld stijl, personages, literaire procedés) wordt onderzocht in hoeverre deze al dan niet problematisch of in positieve zin uitdagend zijn voor leerlingen van verschillende niveaus.

Bij de uiteindelijke toekenning van een niveau wordt uitgegaan van de zogenaamde 'bandbreedte' van een boek. Bandbreedte wil zeggen dat een boek bij uitstek is geschikt voor leerlingen met hetzelfde niveau als het boek (bijvoorbeeld N3), maar ook gelezen kan worden door leerlingen op het naastlagere (N2) en naasthogere niveau (N4). N1 en N5 vallen in dit voorbeeld dus buiten de didactische bandbreedte: een N3-boek is meestal te moeilijk voor N1 en te makkelijk voor N5.

Kan ik zelf het niveau bepalen van een boek dat niet in de catalogus staat?

Het kan zijn voorkomen dat een leerling wil weten welk niveau een boek heeft dat niet in de catalogus staat. Een betrouwbaar niveau aan een boek toekennen is tijdrovend, in de meeste gevallen niet eenvoudig en vereist bovendien ervaring.Om wildgroei te voorkomen en de betrouwbaarheid van de niveaus te waarborgen, behoudt de redactie zich het alleenrecht voor om niveaus toe te kennen.

In de praktijk blijkt het wel mogelijk om een globaal niveau aan een boek te koppelen (bijvoorbeeld N1/N2 of N2/N3) door de flaptekst en bijvoorbeeld een recensie te lezen en deze informatie naast de niveauomschrijvingen te leggen. Voor jeugdboeken zijn de onderwijsrecensies van NBD Biblion en de informatie op Leesplein.nl vaak goed bruikbaar. Leg in alle gevallen duidelijk aan de leerling uit dat het globale niveau dat je toekent een indicatie is en niet meer dan dat. 

Welke informatie over boeken kan ik op deze website vinden?

Bij elke titel is een algemene pagina gemaakt, die is afgestemd op het leesniveau van de leerling. De leerling vindt hier niet alleen informatie over de inhoud van het boek, maar ook over aspecten die het boek aantrekkelijk, dan wel moeilijk of uitdagend maken (Leesaanwijzingen) en vragen en kwesties die het verhaal oproept (Om over na te denken). Bovendien bevat de algemene pagina links naar aanvullende informatie (Meer weten?) en doen we vier suggesties voor boeken die op een of andere manier verwant zijn aan het boek (Suggesties). Twee van de vier gesuggereerde boeken staan op deze website; de andere twee niet. Deze laatste boeken zijn voorzien van een grijze niveau-aanduiding, als indicatie dat deze globaal is. 

Titels die voorzien zijn van de aanduiding 'Inclusief opdrachten' bevatten naast opdrachten op verschillende niveaus ook een docentenpagina, die een uitgebreide literaire en didactische analyse bevat. 

Zijn de informatie voor docenten en opdrachten voor mij van belang?

Zowel de informatie voor docenten als de opdrachten zijn in de eerste plaats bedoeld voor gebruik in het onderwijs. De docentenpagina kan voor de bibliotheekmedewerkers van belang zijn, omdat op deze pagina antwoord wordt gegeven op de vraag wat het boek moeilijk en aantrekkelijk maakt voor leerlingen met verschillende leesniveaus. De opdrachten zijn van minder groot belang voor bibliotheekmedewerkers. Deze geven inzicht in wat leerlingen op school geacht worden te doen.
De informatie op deze pagina's kan stimulerend zijn voor leesclubs. Je kunt leesclubleden hiernaar verwijzen.

Hoe kan ik leerlingen helpen?

Leerlingen van scholen waar gewerkt wordt met Lezenvoordelijst.nl zullen relatief gemakkelijk hun weg in de bibliotheek kunnen vinden. Het komt echter regelmatig voor dat leerlingen (of hun ouders) een bibliotheekmedewerker om hulp vragen bij het zoeken naar een boek dat zij 'voor school' of 'voor hun lijst' mogen lezen. Deze leerlingen kun je helpen door hen te verwijzen naar deze website. Ze zullen ten eerste hun niveau moeten bepalen en vervolgens leren hoe ze in de catalogus boeken kunnen vinden die passen bij hun niveau en interesses.

Stap 1: keuze voor de juiste catalogus

Voor Nederlands moet een leerling allereerst weten of hij gebruik moet of wil maken van de catalogus 12 t/m 15 jaar of 15 t/m 19 jaar.
Leerlingen uit de eerste drie klassen van het voortgezet onderwijs mogen bijna altijd jeugdromans lezen en maken dus gebruik van de catalogus voor 12 t/m 15 jaar. Op het moment dat leerlingen belangstelling krijgen voor de leefwereld van volwassenen, kunnen zij de overstap maken naar de lijst voor 15 t/ 19 jaar.
De meeste docenten verplichten leerlingen om vanaf het vierde leerjaar boeken voor volwassenen te lezen. In principe maken alle leerlingen uit vierde klassen en hoger dus gebruik van de catalogus voor 15 t/m 19 jaar. 

Stap 2: niveau bepalen

Als duidelijk is van welke catalogus een leerling gebruik wil of moet maken, kun je hem verwijzen naar de omschrijvingen van de leesniveaus. De leerling leest de omschrijvingen van de verschillende niveaus en kiest bij voorkeur de twee niveaus waarin hij zich het meest herkent. De ervaring leert dat het vaker voorkomt dat leerling zichzelf over- dan onderschatten. Adviseer de leerling daarom om te beginnen met een boek te zoeken op het laagste van deze twee niveaus.

Stap 3: boeken zoeken

Verwijs de leerling naar 'Zoek een boek' in de afdeling 12 t/m 15 jaar of 15 t/m 19 jaar. Leerlingen nemen over het algemeen weinig tijd om de mogelijkheid van websites goed te verkennen. Het is dus geen overbodige luxe om een leerling (kort) te laten zien welke mogelijkheden de website heeft. Laat hem bijvoorbeeld zien dat hij kan zoeken op genres en tags. Laat hem vervolgens een titel aanklikken en wijs hem op enkele onderdelen van de algemene pagina. Voor de keuze van een boek zijn vooral 'Waardering', 'Om over na te denken' en 'Suggesties' voor leerlingen belangrijk. 

Kan of moet ik leerlingen helpen te gaan lezen op een hoger niveau? 

Omdat leerlingen zichzelf eerder over- dan onderschatten is het over het algemeen niet aan te raden te proberen leerlingen naar een hoger niveau te brengen. Het stimuleren van de ontwikkeling van literaire competenties bij leerlingen is bovendien in de eerste plaats de taak van de docent. Mocht je een leerling treffen die zelf aangeeft voor het eerst op een hoger niveau te gaan lezen, dan kun je hem helpen door met hem samen naar boeken te zoeken die relatief makkelijk zijn. Op de docentenpagina bij de boeken vind je onder 'Moeilijkheid' daarover duidelijke informatie.

Mogen alle leerlingen alle boeken lezen die in de catalogus staan?

Uiteindelijk bepaalt de docent wat leerlingen wel en niet mogen lezen. Inmiddels heeft een groot aantal docenten uit heel Nederland trainingen gevolgd in het werken met Lezenvoordelijst.nl. Veel van deze docenten staan alle werken toe die in de catalogus staan, maar er zijn ook docenten die daar uitzonderingen op maken. Sommige Christelijke scholen hebben eigen lijsten, andere docenten maken bezwaar tegen het lezen van vertaalde werken in de onderbouw en weer andere vinden het niveau van sommige N1- en N2-boeken te laag om in de bovenbouw toe te staan. 

Mogen leerlingen ook boeken lezen die niet in de catalogus staan?

Daar beslist de docent over. Wij vinden dat leerlingen alles mogen lezen wat bijdraagt aan de ontwikkeling van hun literaire competentie. De verschillende catalogi op deze site bieden een ruime keus, maar leerlingen kunnen goede redenen hebben om boeken te willen lezen die er niet tussen staan. 

Welke voorzieningen zijn er voor zwakke lezers en dyslectische leerlingen?

Deze leerlingen kun je, behalve op de voorzieningen die in jouw vestiging aanwezig zijn, wijzen op de faciliteiten die deze site biedt. 

Speciaal voor leerlingen die nog moeite hebben met technisch en/of begrijpend lezen, dan wel een taalachterstand hebben of een grote weerstand tegen lezen, bevat de catalogus Nederlands 12 t/m 15 jaar tien boeken van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Het gaat om dunne boekjes in eenvoudige taal over onderwerpen die voor jongeren interessant zijn. De boeken van EC kunnen makkelijk gevonden worden door in de catalogus te zoeken via de tag 'Eenvoudig Communiceren'.

Voor dyslectische lezers en lezers met een visuele beperking zijn in totaal 37 titels (17 voor 12-15 jaar en 20 voor 15-19 jaar) in de catalogus opgenomen die gelezen kunnen worden via Karaokelezen.nl. De tekst wordt voorgelezen terwijl de leerling tegelijkertijd mee kan lezen via een karaokebalkje.

Wat kan ik zelf doen om vertrouwd te raken met deze website?

Je leert de mogelijkheden van een website het snelst kennen door hem te gebruiken. Dat kun je bijvoorbeeld doen door:
1 een account aan te maken
2 je boekenkast (voor een deel te vullen)
3 vanuit je boekenkast een leeslijst samen te stellen
4 (net als vwo-leerlingen) te zoeken naar enkele boeken van voor 1880
5 via genres en tags te zoeken naar een boek over een onderwerp dat je interesseert
6 te zoeken naar een boek dat onder gebruikers van deze site hoog wordt gewaardeerd
7 te zoeken naar een boek dat lijkt op een boek dat je erg mooi vond
8 de informatie voor leerlingen te lezen
9 regelmatig de docenteninfo van boeken te lezen; je krijgt dan inzicht in wat leerlingen moeilijk of aantrekkelijk kunnen vinden
10 er met je collega's over te praten en ervaringen uit te wisselen

De leesniveaus

NL leesniveaus

Leesniveaus 12 t/m 15 jaar
Leesniveaus 15 t/m 19 jaar 


Downloads

Laatste wijzigingen in de catalogus Nederlands 15 t/m 19 jaar, 14 februari 2015
Samenvatting van het proefschrift van Theo Witte, Het oog van de meester (2008)
Uitgebreide omschrijving van de competentieprofielen
Referentiekader taal