Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Over de auteur

Stefan Hertmans (Gent, 1951) was al meer dan dertig jaar bezig als schrijver voordat het grote publiek hem in 2013 ontdekte met de bestseller Oorlog en terpentijn. Toen had hij echter al heel wat dichtbundels, romans, verhalenbundels, toneelteksten en essays gepubliceerd; voor verschillende uitgaven werd hij zowel in binnen- als buitenland onderscheiden. Zijn essays gaan over kunst, literatuur en filosofie, maar ook over actuele maatschappelijke kwesties. Tot 2010 was Hertmans als docent verbonden aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Gent. Ook op diverse buitenlandse universiteiten heeft hij colleges en lezingen gegeven.

Inhoud

De ik-verteller Stefan Hertmans kreeg in 1981 twee cahiers waarin zijn grootvader Urbain Martien zijn levensverhaal had opgeschreven. Hij wilde er altijd al iets mee doen, maar het materiaal bleef toch zo'n dertig jaar liggen.
Het eerste deel van de roman vertelt over Urbains kinderjaren, en over de band met zijn ouders. Zijn vader Franciscus schilderde fresco's in kerken. Hij was een getalenteerd schilder, en Urbain wilde graag dezelfde kant op. Nadat zijn vader voor een opdracht maanden aan het werk was geweest in Liverpool, keerde hij doodziek terug naar zijn gezin in Vlaanderen. Na zijn overlijden hertrouwde Urbains moeder met de buurman. Urbain gaat als 13-jarige aan de slag in een ijzergieterij. Later kiest hij voor een opleiding tot beroepsmilitair. Dan breekt de Eerste Wereldoorlog uit.
In het tweede deel (1914-1918) vertelt Urbain zelf wat hij in die oorlog heeft meegemaakt. Het zijn de ervaringen van een eenvoudige jongen in een te gruwelijke werkelijkheid. Hij raakt een aantal keren gewond, wordt weer opgelapt en keert terug naar het front.
Het derde deel gaat over het leven na 'de Groote Oorlog'. Hoe moet je in vredesnaam verder met alles wat je hebt meegemaakt?

Leesaanwijzingen

Neem de tijd en de rust om je dit verhaal te laten vertellen. Als je te gehaast leest, kan vooral het eerste deel je te breed, te traag en saai overkomen; je staat dan misschien ook niet genoeg open voor de sfeer en de stijl. Soms krijg je lange zinnen en moeilijke woorden voorgezet, soms stuit je op Franse zinnen, zonder vertaling; in principe kun je dan gewoon doorlezen. In het laatste deel brengt de schrijver alles samen; ook al is daar de vaart uit het verhaal, Hertmans neemt je wel mee naar een afronding op niveau. Verwacht in deze roman niet de spanning van een doorsnee oorlogsroman; het boek biedt de aandachtige lezer wel genoeg literaire en psychologische spanning.

Om over na te denken

Als morgen de Derde Wereldoorlog uitbreekt, staat jouw leven dan op z'n kop of ga je gewoon door (bijvoorbeeld met het maken van een opdracht bij deze roman)?
Is de Eerste Wereldoorlog voor jou net zoiets als de Tachtigjarige Oorlog of zit deze 'Groote Oorlog' wel in jouw systeem?
Zou het voor jou uitmaken als je achteraf te horen zou krijgen dat de cahiers van Hertmans' grootvader, waarop deze roman is gebaseerd, helemaal niet bestaan? Zou dat het boek waardeloos maken, of juist schitterend?
Heb jij wel eens ervaren dat kunst (beeldende kunst, literatuur of muziek) je kan troosten bij een groot verdriet?

Waardering

Er zijn nog geen reacties van leerlingen op Scholieren.com.

'Ik vond Oorlog en terpentijn een zeer geslaagd boek. Het leven van Urbain is zo vaag aan het begin, dat je al vanaf het begin wilt weten hoe zijn leven is verlopen. Doordat het sujet en de fabel totaal niet gelijk lopen, vindt er een grote afwisseling plaats en wordt één stukje nooit saai. Die afwisseling zorgde af en toe wel voor verwarring, aangezien het moeilijk te ontdekken was of Urbain het had over zijn jeugd, de oorlog of erna, of dat de ik-persoon zelf aan het vertellen was.'
Mariska, 6 vwo, Groene Hart Lyceum

'Wat mij verbaasde was dat Hertmans, ondanks dat hij weinig zelf kon verzinnen, toch een verhaal heeft geschreven met de nodige toevalligheden, en enigszins toch naar een ontknoping toe heeft geschreven, waarin hij telkens ook dingen terughaalt uit het  voorgaande in het verhaal. Naar mijn mening zijn dat twee belangrijke dingen die deze biografie tot een goede biografie maken.'
Daan, 6 vwo, Groene Hart Lyceum

'Oorlog en terpentijn bestaat uit drie delen waarvan ik er maar een echt spannend en interessant vond. Dat is het tweede deel, waarin je door Urbain wordt meegenomen in de loopgraven. (…) De schrijver verwacht van de lezer dat deze met een goed concentratie- en leesvermogen is uitgerust. Ik vind de lange zinnen van Hertmans een beetje extreem. Soms zijn er wel meer dan tien komma's in een zin.'
Freek, 6 vwo, Groene Hart Lyceum

Meer weten?

debezigebij.nl | boektrailer
bol.com | inkijkexemplaar
cobra.be | filmpje van de Belgische televisie naar aanleiding van de nominatie van dit boek voor de Gouden Boekenuil
stefanhertmans.be | website van de schrijver

Geschreven door:

Pieter Waalewijn

Suggesties


Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Opdrachten

BoekHertmans, Stefan, Oorlog en terpentijn
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 à 4 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focushistorische context
Je leert je een beeld te vormen van de historische werkelijkheid.
Opdracht

Als Nederlanders het over de oorlog hebben, bedoelen ze de Tweede Wereldoorlog; voor Belgen is 'de oorlog' synoniem met de Eerste. Nog zo'n verschil: in Nederland gaat het bij 'oorlog' vrijwel altijd over goed en fout, terwijl voor de Belgen de oorlog staat voor de catastrofe, het instorten van hun wereld, in één maand tijd.  

Jij gaat je verdiepen in één van de historische gebeurtenissen die in Urbains verslag (deel II van Oorlog en terpentijn) aan de orde komen. De bedoeling is dat je een historisch correct beeld schetst van de Eerste Wereldoorlog in een bepaalde fase, in een bepaald deel van België.
Overleg met je docent, nadat je deze opdracht goed hebt bekeken, over de manier waarop je het resultaat van je onderzoek zal presenteren: in een schriftelijk verslag (aantal woorden?) of in een presentatie (welke vorm?).

1. Kies één van de volgende gebeurtenissen:

  • het begin van WOI (augustus-september 1914; p. 163-202); daarbij schenk je in elk geval aandacht aan de slag bij Schiplaken (p. 185; zie ook p. 291-294)
  • de Slag aan de IJzer (oktober 1914; hoofdstuk 3).

Als je liever een andere historische gebeurtenis uit het tweede deel van de roman uitwerkt, overleg je dat eerst met je docent.
Als je deze opdracht als tweetal uitvoert, neem je allebei een verschillende gebeurtenis.

2. Doe bronnenonderzoek. Hieronder noemen wij drie algemene bronnen over WOI. Bron 4 bevat een interessant interview met Stefan Hertmans op een historische plek. Het is prima als je zelf nog andere goede bronnen aanboort. Houd wel goed bij welke bronnen je gebruikt.

3. Maak een helder overzicht van de feiten. Zorg voor duidelijke kaartjes, bijvoorbeeld van de besproken locaties en van troepenbewegingen. Houd rekening met een Nederlands publiek: ook dat moet een goed beeld moet krijgen van hoe-wat-waar-wanneer.

4. Geef bij je verslag/presentatie ook aan welke bronnen je gebruikt hebt. 

Bronnen
  1. wereldoorlog1418.nl | Startpagina WOI
  2. dengrootenoorlog.nl | Fotoreis langs het Westelijk front
  3. www.wo1.be | WOI in de Westhoek
  4. eenvandaag.nl | 'WOI: Het lijden van de soldaat in de loopgraven' (en interview met Stefan Hertmans)
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHertmans, Stefan, Oorlog en terpentijn
NummerN4/2
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focuscultuurhistorie
Je leert de beschreven werkelijkheid te relateren aan verschillende kunstuitingen.
Opdracht

'Het verhaal van een kleine held in de Grote Oorlog die ervan droomde kunstenaar te worden.' Met deze zin wordt Oorlog en terpentijn op het omslag getypeerd. In het tweede deel van de roman lezen we in Urbains eigen woorden hoe hij de oorlog heeft beleefd.

Hoe vreemd het ook is, de Eerste Wereldoorlog heeft behalve ellende ook kunst voortgebracht.
In deze opdracht ga je je met twee verschillende kunstvormen uit WOI bezighouden. Opdracht A (over poëzie) doe je in elk geval; daarnaast kies je tussen B (muziek) en C (tekeningen). Je rondt het werk af met opdracht D.

A poëzie

Beroemd is het werk van de zogenaamde War Poets. Een van hen was Wilfred Owen, die een week vóór het einde van WOI sneuvelde.
Je schrijft een persoonlijke reactie op de gedichten die je bij deze opdracht leest en beluistert. Gebruik maximaal 300 woorden.    

  1. Lees en beluister Owens 'Anthem for Doomed Youth' (bron 1).
  2. De Vlaamse schrijver Tom Lanoye heeft veel poëzie uit WOI vertaald en bewerkt. In bron 2 vind je een aantal gedichten van Owen, voorafgegaan door de vertaling van Lanoye. Lees deze gedichten, en beluister ook de voorlezing van 'Dulce et Decorum est' (bron 3).

B muziek

Lees het artikel van Peter van der Lint (bron 4) over de muziek van WOI. De besproken composities zijn via Spotify te beluisteren. Als je meer wilt horen: bron 5 biedt een ruime keus aan muziek van War Composers.
Schrijf een korte beschouwing (ongeveer 300 woorden) waarin je verwerkt wat je bij deze opdracht gelezen en gehoord hebt. Kies één muziekstuk uit waaraan je speciale aandacht wilt besteden.

C tekeningen

In de Eerste Wereldoorlog werd nog op een ander front gestreden: in politieke tekeningen, cartoons en karikaturen. Je gaat het werk van twee bekende Nederlandse tekenaars uit die tijd bekijken: Louis Raemaekers (bron 6) en Jan Sluijters (bron 7).
Schrijf een korte beschouwing (ongeveer 300 woorden) waarin je verwerkt wat je bij deze opdracht gezien hebt. Kies één tekening uit waaraan je speciale aandacht wilt besteden.

D

Geef tot slot antwoord op de vraag in hoeverre deze oorlogskunst je dichter bij de werkelijkheid (1914-1918) van Urbain heeft gebracht. Gebruik maximaal 200 woorden.     

Bronnen
  1. Stephen Fry reads 'Anthem for Doomed Youth', op: Tumblr
  2. Gedichten van Wilfred Owen, met vertalingen van Tom Lanoye, op: chrisdenengelsman.nl
  3. Ben Whishaw reads 'Dulce et Decorum est', op: YouTube
  4. Peter van der Lint, 'Klassieke muziek als wapen', in: Trouw, 29 oktober 2014
  5. Compilatie van bijna 40 composities van 'War composers', op: YouTube
  6. Cartoons van Louis Raemaekers, op: gutenberg.org
  7. Oorlogsprenten van Jan Sluijters, op: rkdmonographs.nl
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Opdrachten

BoekHertmans, Stefan, Oorlog en terpentijn
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focusperspectief
Je leert het gekozen vertelperspectief te analyseren.
Opdracht

Over Oorlog en terpentijn staat op Scholieren.com te lezen: 'Het perspectief is in alle drie delen een ik-verteller die in de o.v.t. vertelt.' In deel 1 en 3 is het Stefan Hertmans, in deel 2 grootvader Urbain.
Is dat niet te kort door de bocht? We pakken het laatste gedeelte van deel 1 om dit eens haarfijn uit te zoeken.

1. Herlees p. 137-159 en ga nauwkeurig na wie er als verteller aan het woord is. Noteer je bevindingen op de volgende manier (de eerste is voorgedaan):

pagina  verteller  standpunt in de tijd  grammaticale tijd  besproken tijd 
137  Stefan Hertmans  vanuit het heden (±2011) o.t.t. / o.v.t.   ±1956
         
         
         

 

Let op tijdsbepalingen ('Jaren later'), omdat die een wisseling in tijd en perspectief kunnen aangeven. Let vooral ook op zinnen die aangeven dat er geschreven wordt ('omdat ik pas nu, al schrijvend, besef …')

2. Hoe beoordeel jij, nu je het vertelperspectief in dit gedeelte geanalyseerd hebt, Hertmans' keus om het verhaal zo te presenteren? Hoe werkt het op jou als lezer? Zou het boek beter / slechter / even goed zijn geweest als Hertmans het hele verhaal consequent op één manier (bijvoorbeeld chronologisch, met Urbain als enige verteller) had gebracht? Beantwoord deze vragen in een tekstje van maximaal 200 woorden.

3. Als jij nu voor Scholieren.com iets zou moeten schrijven over Oorlog en terpentijn, hoe zou jij het vertelperspectief dan in twee-drie zinnen typeren? Geef een nauwkeurige, correcte omschrijving; illustreer je typering met een kenmerkend citaat uit het gedeelte dat je bij vraag 1 hebt geanalyseerd.

Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHertmans, Stefan, Oorlog en terpentijn
NummerN5/2
Niveau5
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusbetekenis
Je leert door de analyse van een belangrijk motief dieper tot de betekenis door te dringen.
Opdracht

'Zo was deze paradox de constante van zijn leven: heen en weer te worden geslingerd tussen de militair die hij noodgedwongen was geweest en de kunstenaar die hij had willen zijn. Oorlog en terpentijn.' (p. 332)
In dit citaat tegen het einde van de roman is het leven van Urbain kernachtig samengevat. Maar welke functie vervulde de kunst nu precies in het leven van Urbain?

  1. Schets een beeld van Urbains visie op kunst zoals die in deze roman naar voren komt, en beantwoord daarbij ook de volgende vragen: waarom was (bleef) hij zelf een kopiist, die teruggreep naar de kunst van vroeger? En hoe oordeelde hij over de moderne kunst?
  2. Herlees p. 95-102 aandachtig. Het bezoek aan de gelatinefabriek lijkt enerzijds een flash-forward - de gruwelen van WOI in een notendop -, anderzijds zijn we hier getuige van de geboorte van een schilder. Leg uit hoe dat laatste aspect zich aan Urbain voltrekt.
  3. In veel artikelen en gesprekken over Oorlog en terpentijn valt de term 'sublimatie': Urbain sublimeerde zijn verdriet, de ervaren ellende waarover hij niet kon spreken, in zijn schilderkunst. Lees het interview van Michiel Leen (bron 1) en laat zien wat die sublimatie volgens Hertmans inhield.
  4. Leg ten slotte uit wat Hertmans in dit verband met de drie portretschilderingen van p. 330-332, pal vóór het citaat waarmee deze opdracht opende, wil laten zien.
Bronnen
  1. Interview van Michiel Leen met Stefan Hertmans, op: knack.be
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Opdrachten

BoekHertmans, Stefan, Oorlog en terpentijn
NummerN6/1
Niveau6
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focusschrijverschap
Je leert te reflecteren op de redenen voor het schrijven van het boek, en die in literair-historisch perspectief te plaatsen.
Opdracht

In Letter&Geest, de weekendbijlage van dagblad Trouw 'voor lezers en denkers', staat elke week de rubriek 'Vandaar dit boek'. Daarin wordt een schrijver aan het woord gelaten, die in de ik-vorm uiteenzet waarom zijn boek er moest komen.

  1. Ook Stefan Hertmans besteedt in zijn roman regelmatig aandacht aan deze vraag: wat is het bestaansrecht van dit boek, wat was de noodzaak ervan, en waarom moest het nu - dertig jaar na ontvangst van Urbains cahiers - geschreven worden?
    Schrijf een tekst van ongeveer 300 woorden, waarin je Hertmans' antwoorden op deze vragen verwerkt. Zet boven je tekst 'Vandaar dit boek'.
  2. Na de Tweede Wereldoorlog is die oorlog al snel een van de hoofdthema's van de Nederlandse literatuur geworden.
    a. Maak een lijstje van minstens 10 titels van Nederlandse boeken uit de eerste 25 jaar na de oorlog (dus tot 1970) waarin WOII een belangrijke rol speelt.
    b. Doe nu hetzelfde voor WOI. Zoek naar literair werk uit Nederland en Vlaanderen uit de naoorlogse periode tot ongeveer 1940.
    c. Wat is jou opgevallen bij deze opdracht? Welke verklaring kun jij bedenken voor het waargenomen verschil?
  3. a. Hertmans beschrijft in de roman dat Urbain pas vijftig jaar na WOI zijn verhaal is gaan opschrijven in die cahiers. Hij legt ook uit waarom dat toen pas is gebeurd. Herlees p. 19-28 en schrijf op welke reden Hertmans naar voren brengt.
    b. Hertmans zelf heeft op zijn beurt weer 30 jaar gewacht met het uitwerken van Urbains cahiers. Waarom? Noteer de reden die hij daarvoor geeft in de zojuist gelezen passage.
    c. Lees het interview van Michiel Leen (bron 1). Wat zegt Hertmans hier over zijn schrijverschap en over dat van zijn grootvader?
  4. Als we vraag 2 nu combineren met vraag 3, kunnen we dan stellen dat het verhaal over WOI heeft moeten wachten tot de generatie van de kleinzonen (denk ook aan de WOI-romans van Stefan Brijs, Erwin Mortier, Kris Van Steenberge en Jan Vantoortelboom)? Leg uit.
  5. Reageer ten slotte kort op de volgende uitspraken over het schrijven van Oorlog en terpentijn:
    a. 'Hertmans heeft niet alleen zijn grootvaders stem vertolkt, maar die van een hele generatie.'
    b. Dit boek is een vorm van 'Wiedergutmachung' (p. 308).
    c. Hertmans heeft zelf gezegd dit boek te beschouwen als het gerepareerde horloge.
Bronnen
  1. Interview van Michiel Leen met Stefan Hertmans, op: knack.be
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHertmans, Stefan, Oorlog en terpentijn
NummerN6/2
Niveau6
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focuswerkelijkheid en fictie
Je leert

verschillende visies op de (literaire) werkelijkheid te vergelijken en te waarderen.

Opdracht
  1. Je bent in Oorlog en terpentijn geregeld foto's tegengekomen. Heb je dat eerder meegemaakt in een literaire roman? Wat vind je er eigenlijk van? Welke functie(s) vervullen deze foto's in deze roman, volgens jou?
  2. Lees op Literatuurgeschiedenis.nl de volgende twee hoofdstukken: 'Een dolgedraaide wereld: modernisme in het proza' (bron 1) en 'Alles is tekst: twee soorten postmodernisme' (bron 2). Het eerste behandelt het modernisme in de romans van de eerste helft van de 20e eeuw (kort na WOI), het tweede (o.a.) het intellectualistisch postmodernisme in de laat 20e-eeuwse literatuur.
    Vat samen hoe in de genoemde stromingen wordt gedacht over de verhouding tussen de werkelijkheid en de literaire werkelijkheid.
  3. Lees Arnon Grunbergs bespreking van Oorlog en terpentijn (onder Downloads). Vat zijn visie op het boek samen in maximaal 200 woorden.
  4. Lees de reactie van Ann De Craemer (bron 3). Wat is haar kritiek op Grunbergs visie, en welke opvatting stelt zij er tegenover?
  5. In februari 2014 sprak Arnon Grunberg uitvoerig met Stefan Hertmans; het gesprek duurde ruim anderhalf uur en is op video vastgelegd (bron 4). Meteen aan het begin het gesprek legt Grunberg aan Hertmans de kwestie voor die ook in zijn NRC-artikel centraal staat. Bekijk het eerste kwartier van de video-opname om ook Hertmans' mening hierover te horen. Maak aantekeningen.
  6. Als je nu alles overziet wat je bij vraag 1-5 hebt gelezen, gehoord en bedacht, wat is dan je eigen visie op de manier waarop Hertmans in zijn roman met de werkelijkheid omgaat? Verbind in je antwoord de verschillende onderdelen van deze opdracht met elkaar.
Bronnen
  1. 'Een dolgedraaide wereld: modernisme in het proza' op: literatuurgeschiedenis.nl
  2. 'Alles is tekst: twee soorten postmodernisme' op: literatuurgeschiedenis.nl
  3. Ann De Craemer, 'Arnon Grunberg en Stefan Hertmans: dorre weide vs. groen gras?' op: HPdetijd.nl
  4. 'Arnon Grunberg ontmoet Stefan Hertmans - Over de Eerste Wereldoorlog en literatuur' op: Tzum.info
Gemaakt doorPieter Waalewijn
Downloads




Oorlog en terpentijn - Hertmans, StefanNiveau 5

Oorlog en terpentijn

Auteur:Hertmans, Stefan
Jaar uitgave:2013
Uitgeverij:Uitgeverij De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:334
Genre:autobiografisch proza, biografische roman, familieroman, ontwikkelingsroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:20e eeuw, familie, geheim, historische gebeurtenissen, kindertijd, kunst, liefde, moeder-zoonrelatie, oorlogservaringen, schrijverschap, Vlaanderen, WO 1
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook, en op Daisy-rom (alleen in de bibliotheek).
Bekroond met de AKO Literatuurprijs 2014, de Vlaamse Cultuurprijs voor de Letteren (Proza 2012-2013) en de Prijs van de lezersjury van de Gouden Boekenuil 2014. Genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs 2014.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 29 juni 2015.

 

Introductie

Stefan Hertmans (Gent, 1951) was al meer dan dertig jaar bezig als schrijver voordat het grote publiek hem in 2013 ontdekte met de bestseller Oorlog en terpentijn. Toen had hij echter al heel wat dichtbundels, romans, verhalenbundels, toneelteksten en essays gepubliceerd; voor verschillende uitgaven werd hij zowel in binnen- als buitenland onderscheiden.
Naar eigen zeggen bieden de verschillende genres hem allemaal iets anders: een roman is als een schilderij, waarin de kunstenaar veel verschillende kleuren en lagen kan aanbrengen. Poëzie is tijdlozer, daarin gaat het meer over de essentie, het komt uit een diepere bron. Met zijn essays gaat hij de dialoog aan met anderen, met de wereld. Het betogen en argumenteren spreekt de docent en filosoof in hem aan. Theater noemt hij zijn meest radicale kunstvorm, waarvoor hij naar eigen zeggen even diep moet tasten als bij poëzie.
Hertmans debuteerde in 1981 met de roman Ruimte. Zijn roman Naar Merelbeke (1994) betekende een eerste stap naar een wat groter publiek. Tot aan Oorlog en terpentijn is Hertmans' werk vaak beschouwd als hermetisch, intellectueel en (post)modernistisch.
Tot 2010 was Hertmans als docent verbonden aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Gent. Ook op diverse buitenlandse universiteiten heeft hij colleges en lezingen gegeven.
Hertmans schrijft voor de Poëzieweek 2016 het Poëziegeschenk.

Inhoud

Let op: plotspoilers!
De ik-verteller Stefan Hertmans kreeg in 1981 twee cahiers waarin zijn grootvader Urbain Martien zijn levensverhaal had opgeschreven. Hij wilde er altijd al iets mee doen, maar het materiaal bleef toch zo'n dertig jaar liggen. Met het herdenking van 100 jaar WOI op komst was het nu of nooit.
Het eerste deel van de roman vertelt over de kinderjaren van Urbain, en over de band met zijn ouders. Zijn vader Franciscus schilderde fresco's in kerken. Hij was een getalenteerd schilder, en Urbain wilde graag dezelfde kant op. Nadat zijn vader voor een opdracht maanden aan het werk was geweest in Liverpool, keerde hij doodziek terug naar zijn gezin in Vlaanderen. Na zijn overlijden hertrouwde Urbains moeder met de buurman; Urbain kon het met zijn stiefvader niet zo goed vinden.
Urbain gaat als 13-jarige aan de slag in een ijzergieterij, waar hij een dodelijk ongeluk ziet gebeuren. Om verder te komen in het leven moet hij kiezen tussen twee mogelijkheden: soldaat of priester. Hij besluit de vierjarige opleiding tot beroepsmilitair te volgen. Dan breekt de Eerste Wereldoorlog uit.
In het tweede deel (1914-1918) vertelt Urbain zelf wat hij in die oorlog heeft meegemaakt. Het zijn de ervaringen van een eenvoudige jongen in een te gruwelijke werkelijkheid. Hij raakt een aantal keren gewond, wordt weer opgelapt - onder andere in Liverpool, waar hij het laatste fresco van zijn vader ontdekt - en keert terug naar het front.
Het derde deel gaat over het leven na de Groote Oorlog. Urbain wordt verliefd op Maria Emelia Ghys. Ze verloven zich, maar in 1919 slaat de Spaanse griep toe en Maria sterft. Urbain heeft geen zin meer in het leven, maar laat zich verbinden met de oudere zus van Maria, Gabrielle. In 1920 trouwen ze; in dit huwelijk draait het meer om trouw en respect dan om liefde. Van lichamelijke liefde is eigenlijk geen sprake; toch wordt er een dochter uit dit huwelijk geboren, die later moeder zal worden van Stefan Hertmans. Urbain wijdt een groot gedeelte van zijn leven aan de schilderkunst. Hij maakt vooral kopieën van beroemde schilderijen. Het is zijn manier om de trauma's te bedwingen.

Moeilijkheid

Deze roman vergt aandachtige lezing. Wie te gehaast leest, bijvoorbeeld omdat hij op zoek is naar het oorlogsverhaal (deel 2), vindt het eerste deel al gauw te breed, te traag en saai. De lezer moet uit de voeten kunnen met lange zinnen, moeilijke woorden en onvertaalde Franse zinnen. Het derde deel is echt voor N5-lezers: in een meer beschouwende tekst wordt alles samen gebracht.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies 

Indicatoren 

Toelichting | complicerende factoren 

Algemene vereisten 

Bereidheid  Dit boek vergt aandachtige lezing. Het is geen conventionele oorlogsroman, dus voor de lezer die het avontuur zoekt, zal vooral het eerste deel veel te lang en te breed zijn. De eerste twee delen zijn overwegend verhalend en realistisch, en daardoor goed toegankelijk; het derde deel bevat meer beschouwend proza, dat hoge eisen aan de lezer stelt. Doordat de lezer inmiddels gewend is aan Hertmans' toon en stijl, kan hij dit wel aan, ook op niveau 4.  
  Interesses  Wie geïnteresseerd is in verhalen over het verleden, in het bijzonder WOI, heeft hier een mooi boek te pakken: de roman biedt een persoonlijk geschreven tijdsbeeld. Het verslag uit de eerste hand van oorlogservaringen (het tweede deel) is aantrekkelijk voor liefhebbers van oorlogsrealisme. Maar het boek als geheel is bepaald geen conventioneel oorlogsboek. Hertmans geeft zijn lezers veel om over na te denken. De vaak poëtische stijl zal lezers vanaf N4 weten te raken.  
  Algemene kennis  Voorkennis van de Vlaamse werkelijkheid in de 20e eeuw en van WOI kan de lezer van pas komen, maar de roman is ook zonder zulke voorkennis wel te volgen. De roman bevat regelmatig zinnen in het Frans, die niet worden vertaald. Vlaamse lezers zijn absoluut in het voordeel. 
  Specifieke literaire en culturele kennis  Deze roman bevat de nodige verwijzingen naar beeldende kunst, muziek en literatuur. Meestal wordt daar voldoende context / toelichting bij geboden.

Vertrouwdheid met literaire stijl 

Vocabulaire  Af en toe gebruikt de schrijver moeilijke woorden. Het (onvertaalde) Frans kan lastig zijn. 
  Zinsconstructies Verzorgde, soms erg lange zinnen. Moet voor lezers vanaf N4 te doen zijn. 
  Stijl  Hertmans hanteert een fraaie stijl: poëtisch, sfeervol, persoonlijk, bedachtzaam. Deze stijl past goed bij de inhoud van de roman en is mede bepalend voor het karakter van het boek. Elke goede lezer vanaf N4 moet hiervan kunnen genieten.  

Vertrouwdheid met literaire personages 

Karakters  Vanaf de eerste zin is duidelijk dat er twee hoofdpersonen zijn: de schrijver en zijn grootvader. De familie om hen heen komt ook in beeld; dat gebeurt duidelijk herkenbaar.  
  Aantal karakters  Goed te overzien. 
  Ontwikkeling van en verhouding tussen de karakters  Dit is een ingewikkeld aspect van deze roman: de ontwikkeling van beide hoofdpersonen van kind tot grootvader, allebei in hun eigen tijd, en de wijze waarop die zaken in de roman door elkaar lopen en op elkaar inwerken. Meestal gebeurt dit geruisloos en zonder dat het de lezer opvalt of stoort; lezers vanaf N5 kunnen opmerken hoe geraffineerd dit gedaan is.   

Vertrouwdheid met literaire procedés 

Spanning  Het eerste deel vertelt over het leven van de grootvader tot aan WOI. Hoewel dat voor jonge lezers lang niet altijd even interessant zal zijn, zorgt Hertmans' presentatie wel voor spanning. Het tweede deel (1914-1918) is het directe verslag van oorlogservaringen; elke lezer zal hier de spanning ervaren. In het laatste deel ontbreekt zulke spanning goeddeels: op verhaalniveau zijn er maar enkele elementen die nog voor spanning kunnen zorgen. Het beschouwende proza van deel 3 voert de lezer naar (spanning op) een hoger plan - een mooie uitdaging voor N5 en N6. 
  Chronologie  In het eerste en het derde deel wordt voortdurend gependeld tussen heden en verleden. Ook binnen afzonderlijke paragrafen is de chronologie allesbehalve heilig. Er zijn wel veel tijdsaanduidingen, zodat de lezer de tijdssprongen wel kan volgen, maar van de lezer wordt een flexibele houding gevraagd.   
  Verhaallijn(en)  Het zijn eerder tijdlagen dan verhaallijnen. Zoals gezegd schuiven ze - in deel 1 en 3 - langs en over elkaar. Voor gevorderde lezers vanaf N4 niet echt problematisch.   
  Perspectief  Het perspectief wordt bepaald door de grootvader (in verschillende levensfasen), maar meer nog door de ik-verteller, die verschillende rollen speelt: kleinzoon (participant in én kroniekschrijver van de familiegeschiedenis), filosoferend commentator, beschouwer van literaire processen. Dat maakt het boek complex, en uitdagend voor de hoogste niveaus.  
  Betekenis  Voor N4-lezers zal dit boek vooral gaan over wat WOI heeft aangericht in het leven van een Vlaamse volksjongen, en over de herinnering van de kleinzoon aan zijn grootvader. N5-lezers zullen de vernuftige wijze waarop Hertmans de gebeurtenissen regisseert opmerken. N6-lezers kunnen ook nadenken over dit boek als 'een literair spiegelpaleis waar feit en fictie, realisme en surrealisme, beeld en verbeelding verstoppertje spelen met de lezer' (Jury AKO Literatuurprijs). De lastige beschouwende passages zetten de goede lezer op dit spoor, maar geven geen eenduidige antwoorden.  

 

Geschreven door:

Pieter Waalewijn