www.leesmij.nu is een site over literaire werken die veel door scholieren worden gelezen. Elke pagina bevat ook een filmpje dat een indruk geeft van de sfeer en de inhoud van het boek. Ga naar de site, zoek in de boekenkast De donkere kamer van Damokles en bekijk het filmpje. 

A

1. Welke elementen uit het filmpje zijn jullie niet in het boek tegengekomen?
2. Welke elementen uit het boek herkennen jullie? Waar zijn jullie deze elementen tegengekomen in het boek?
3. Beschrijf zo duidelijk mogelijk de sfeer van het filmpje en geef aan op welke manier deze sfeer in het filmpje wordt gecreëerd.
4. Vinden jullie dat De donkere kamer van Damokles dezelfde sfeer heeft? Licht jullie antwoord toe.
5. Wat vinden jullie de sterke punten van het filmpje? Waarom?
6. En wat vinden jullie de zwakke punten van het filmpje? Waarom?

B

Stel je voor dat jullie de opdracht zouden krijgen om ook een filmpje bij De donkere kamer van Damokles te maken.

1. Welke beelden zouden zeker deel uitmaken van jullie filmpje?
2. Voor welke geluiden of muziek zouden jullie kiezen?
3. Hoe zou jullie filmpje beginnen en hoe zou het eindigen?

De hoofdpersoon Osewoudt sterft voordat het tot een rechtszaak is gekomen. In deze opdracht onderzoek je hoe een rechtszaak mogelijk zou zijn verlopen.

1. Een van jullie neemt de rol van aanklager op zich en legt Osewoudt ten laste dat hij heeft gecollaboreerd met de Duitsers. Verzamel zo veel mogelijk belastende feiten en noteer deze puntsgewijs. 
2. De ander verdedigt Osewoudt in de rol van advocaat en moet proberen Osewoudts onschuld te bewijzen. Verzamel zo veel mogelijk feiten die de tenlastelegging tegenspreken en noteer deze puntsgewijs.
3. Ten slotte buigen jullie je samen over de zaak en doen jullie samen uitspraak. Is Osewoudt schuldig of onschuldig? En in het eerste geval: leg een straf op en houd, indien van toepassing, rekening met eventuele verzachtende omstandigheden. Onderbouw de uitspraak met argumenten.

Enkele critici hebben gereageerd op het beeld dat Hermans schetst van het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

1. Met welke mensen uit het verzet krijgt Osewoudt te maken? Noem ten minste vijf personages en geef van elk personage een beknopte omschrijving.
2. Welk beeld van het verzet heb jij gekregen bij lezing van De donkere kamer van Damokles?
3. Probeer nauwkeurig en met behulp van voorbeelden uit het boek te laten zien hoe Hermans dit beeld bij jou heeft opgeroepen.
4. Welke kritiek denk je dat de recensenten hebben gehad op het beeld dat Hermans heeft geschetst?
5. Ben je het met deze critici eens? Waarom (niet)?

1. Osewoudt en Dorbeck lijken uiterlijk erg op elkaar. Noteer de uiterlijke overeenkomsten en laat aan de hand van enkele voorbeelden zien dat deze overeenkomst een zeer belangrijke rol speelt in De donkere kamer van  Damokles.
2. Wat betreft hun karakter zijn Osewoudt en Dorbeck echter heel verschillend. Noteer zo veel mogelijk verschillen en geef aan de hand van enkele voorbeelden aan wanneer deze verschillen duidelijk tot uiting komen.
3. Wat is het belang van Dorbeck voor Osewoudt? Welke rol speelt Dorbeck in het leven van Osewoudt? Licht je antwoord wederom toe met voorbeelden uit het boek.
4. In de werkelijkheid bestaan verschillende soorten 'dubbelgangers': 'imaginary friends', identieke tweelingen, de held en de slechterik, de beste vriend(inn)en. Hoe zou je de relatie tussen Osewoudt en Dorbeck omschrijven? Als een van de genoemde relaties of als nog een ander soort relatie?

In verschillende bronnen wordt De donkere kamer van Damokles geschaard onder verschillende genres, zoals:
•     Oorlogsroman (oorlogsliteratuur)
•     Psychologische roman
•     Verzetsroman (verzetsliteratuur)
•     Avonturenroman
•     Ideeënroman (zie: ideeëndrama)
•     Thriller

1. Zoek op de site van DBNL naar omschrijvingen van al deze genres en maak een korte omschrijving in je eigen woorden.
2. Van welke twee van de genoemde genres vertoont De donkere kamer van Damokles volgens jou de meeste kenmerken? Licht je antwoord toe.

Net zoals verschillende personages in De donkere kamer van Damokles er verschillende wereldbeelden op na houden, spreekt uit de roman in haar geheel het wereldbeeld van Hermans.

A

Omschrijf zo nauwkeurig mogelijk het wereldbeeld van personages die hieronder genoemd worden. Waar geloven zij in? Waar streven zij naar? Hoe denken zij over belangrijke levenskwesties zoals liefde, dood, toeval, schuld en verantwoordelijkheid, goed en kwaad, de waarde van het leven? Doe dit voor:

a. Henri Osewoudt
b. Oom Bart
c. Marianne Sondaar
d. Pater Beer
e. de jonge SS'er in de gevangenis (pagina 292 en verder)

B

Welk van de personages vertegenwoordigt volgens jou het wereldbeeld van W.F. Hermans het meest? Waarom?

Wereldbeeld - Voorstelling die iemand of een bepaalde groep van mensen zich gevormd heeft omtrent de werkelijkheid van de wereld […] (Van Dale)

Wereldbeschouwing - Geheel van voorstellingen en denkbeelden over de wereld en het mensdom […] (Van Dale)

Een motief is een element dat meerdere keren herhaald wordt. Daardoor vallen ze op en word je als lezer op het spoor gezet van waar het in het boek om gaat. In de literatuurwetenschap wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten motieven.

Verhaalmotieven worden ook wel aangeduid als concrete motieven. Ze bevinden zich in de verhaallaag, ze zijn zichtbaar in het verhaal.

Abstracte motieven komen niet expliciet in het verhaal  voor, maar die moet je zelf afleiden en  proberen te verwoorden. Vaak gaat het om vrij algemene begrippen, zoals eenzaamheid, eeuwigheid, liefde, verlies, verslaving, etcetera.

Een grondmotief is de visie die uit een roman spreekt en die je vaak wel in één zin kunt formuleren. Vaak zijn er meerdere mogelijkheden. Daarom is het belangrijk dat je argumenten kunt aandragen voor het grondmotief dat jij hebt geformuleerd.

Een leidmotief, ten slotte, is een steeds terugkerend element. Dat kan een kleur, een bepaalde zin of zinsdeel, een voorwerp, een symbool of handeling zijn. Een leidmotief kan een eigenschap van een bepaald personage benadrukken, maar ook verwijzen naar het grondmotief. 

Zie ook: Joke van Balen, Corrie Joosten en Coen Peppelenbos, Basisboek literatuur, Groningen, Uitgeverij kleine Uil Educatief (2009), pp. 113-4

In de onderstaande tekst gaat Frans Jansen in op het dubbelgangermotief in De donkere kamer van Damokles.

Bij de nummers in de tekst horen vragen/opdrachten. Deze zijn bedoeld als uitnodiging tot beschouwing. Probeer dus niet 'het' juiste antwoord te geven, maar gebruik deze vragen als aanleiding om nieuwe ontdekkingen over De donkere kamer van Damokles te doen.

A

Het kan raadzaam zijn om bronnen te raadplegen (zie Bronnen).

1. Bespreek het Oedipusmotief in De donkere kamer van Damokles.
2. Bespreek het voorkomen van de dubbelganger als psychologisch-psychiatrisch geval in De donkere kamer van Damokles.
3. Wat maakt De donkere kamer van Damokles  wel/niet tot een psychologische roman?
4. Bespreek het voorkomen van spiegels in de roman. Probeer het spiegelmotief te duiden.
5. Op welk moment in het verhaal verdwijnt de dubbelganger? Hoe vergaat het Osewoudt nadien? Hoe verklaar je de teloorgang van Osewoudt na het verdwijnen van de dubbelganger?
6. De onmogelijkheid om elkaar werkelijk te kennen, is een belangrijk thema in het oeuvre van Hermans. Waaruit blijkt dat in De donkere kamer van Damokles?

B

Tot besluit

1. Welke nieuwe inzichten heeft het nadenken over deze kwesties jou opgeleverd?
2. Wat vind je van dergelijk 'gepuzzel' op een roman? Ervaar je dat als een verdieping van je leeservaring? Of doet het daar juist afbreuk aan? Licht je antwoord toe.

dbnl.org | over de psychologische roman
nl.wikipedia.org | over Oedipus

Maak samen een Powerpointpresentatie van ongeveer tien à vijftien minuten waarin je De donkere kamer van Damokles bij je medeleerlingen introduceert als een meesterwerk. Zorg dat jullie ten minste de volgende onderdelen in jullie presentatie verwerken:
•     de belangrijkste personages;
•     de plaats en de tijd waarin het verhaal zich afspeelt;
•     een beknopte samenvatting;
•     uitwerking van een of meer thema's;
•     wat jullie de sterke kanten van het boek vinden.
Maak gebruik van beeld- en geluidsmateriaal om jullie presentatie te ondersteunen. Doe dit echter wel op een functionele manier. Te denken valt onder andere aan beelden uit de film Als twee druppels water (een vrije verfilming van De donkere kamer van Damokles) en fotomateriaal van het dagelijks leven tijdens WO II.

Het gebruik van internet is natuurlijk toegestaan, mits jullie duidelijk vermelden waar jullie informatie vandaan komt. Gebruik nooit informatie die je zelf niet helemaal begrijpt. Een handig hulpmiddel is om je af te vragen: 'Kan ik dit uitleggen als iemand hier een vraag over stelt?'

Jullie gaan onderzoek doen naar de ontstaansgeschiedenis van De donkere kamer van Damokles. Waar haalde Hermans zijn inspiratie vandaan? Annemarie Kets van het Huygens Instituut schrijft daar het volgende over.

'Toen hij in 1952 begon te schrijven, beschikte hij naar eigen zeggen over een aantal krantenknipsels, gewijd aan de rapporten van de Parlementaire Enquêtecommissie. Die commissie was in 1947 ingesteld om het regeringsbeleid gedurende de jaren 1940-1945 te onderzoeken. Half juli 1950 kwam het rapport uit over de Nederlandse geheime diensten in Londen en de verbindingen met het bezette gebied en dit werd uiteraard uitgebreid in de kranten besproken. Centraal in dat rapport stond het zogeheten Englandspiel, een spionagezaak waarin de verrader Anton van der Waals een belangrijke rol speelde. Deze Van der Waals bracht Hermans op het idee van de Dorbeckfiguur, de al dan niet bestaande opdrachtgever van Osewoudt. Na de oorlog namelijk beweerde Van der Waals dat hij zijn orders had gekregen van een Engelse agent, een zekere Verhagen. Kort voor zijn executie op 27 januari 1950 bekende hij echter dat Verhagen, naar wie men maandenlang vergeefs had gezocht, niet bestond. Pas later, toen hij het begin van Damokles al geschreven had, kocht Hermans het driedelige rapport in een tweedehands boekhandel in Groningen. "Dat heeft toen jarenlang mijn bijna dagelijkse lectuur gevormd", aldus Hermans. "En dat heeft mij veel inspiratie verschaft voor het vervolg van het boek."'

1. Neem allebei een deel van onderstaande bronnen voor je rekening. Lees ze aandachtig en noteer alles (gebeurtenissen, ideeën, achtergronden, personen, sfeer) wat in een of andere vorm is terug te vinden in De donkere kamer van Damokles.
2. Maak samen een overzicht van de uitkomsten en noteer het paginanummer van De donkere kamer van Damokles. Licht zo nodig jullie bevindingen toe.
3. Welke historische gegevens heeft Hermans zo aangepast dat ze beter in zijn roman passen? Hoe heeft hij dat gedaan?
4. Wat is volgens jullie het grootste verschil tussen de manier waarop de historische feiten en de 'romanfeiten' betekenis krijgen?
5. Hoe heeft dit bronnenonderzoek jullie visie op het waarheidsgehalte van De donkere kamer van Damokles beïnvloed?

www.historici.nl | lemma 'Antonius van der Waals in Biografisch woordenboek van Nederland
nl.wikipedia.org | over Anton van der Waals

In De donkere kamer van Damokles heeft Hermans overwegend gebruik gemaakt van twee stijlregisters: zakelijk/gedetailleerd en ironisch.

1. Citeer van beide registers een voorbeeld van 1 à 2 alinea's.
2. Herschrijf de ironische passage in het zakelijke register. Wat is het verschil in de uitwerking die dat op de lezer heeft?
3. Geef zo nauwkeurig mogelijk aan in welke situaties Hermans gebruik maakt van het ironische dan wel het zakelijke register. Geef voorbeelden.
4. In hoeverre wordt volgens jou de interpretatie van de roman beïnvloed door het gebruik van deze stijlregisters? 

Stijl

Het begrip stijl heeft betrekking op alle aspecten van het taalgebruik van een schrijver: de woordkeus, de lengte van de zinnen, de opbouw van de zinnen, het opvallend gebruik (of juist het weglaten) van bepaalde woordsoorten, het gebruik van beeldspraak, etc.
Het geheel van stijlkenmerken heeft vaak een bepaald effect op de lezer, waardoor men de stijl van een bepaalde schrijver bijvoorbeeld humoristisch of ironisch vindt, of spreekt over een beeldende, of sobere, stijl.

Zie ook: Joke van Balen, Corrie Joosten en Coen Peppelenbos, Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij Kleine Uil Educatief (2009), p. 127-9.

www.dbnl.org | over de stijl van De donkere kamer van Damokles
www.taaladvies.net | over ironie, sarcasme, cynisme

"U hebt enige tijd geleden een lans gebroken voor het schrijven van een klassieke roman in het Nederlands. U schrijft: 'Ik versta daaronder een roman waarin [1] het thema volledig is verwerkt in een verhaal, waarin [2] een idee wordt uitgedrukt door middel van handelingen, waarin [3] de optredende personages desnoods eerder personificaties zijn dan psychologische portretten.' Hebt u bij het opstellen van deze omschrijving aan De donkere kamer van Damocles gedacht?"

Uit: H.U. Jessurun d'Oliveira, in: Scheppen riep hij gaat van Au

Lees het gehele interview waaruit het bovenstaande citaat afkomstig is. Geef vervolgens antwoord op de volgende vragen:

1. Welk thema (of welke thema's) heeft Hermans in het verhaal van De donkere kamer van Damokles verwerkt?
2. Welke idee (zie Theorie) wordt uitgedrukt door middel van handelingen? 
3. Waarvan zijn de personages personificaties? Bespreek meerdere personages.
4. Wat vind jij van Hermans opvatting over wat een roman moet zijn? Ben je het met hem eens? Of lees je liever een ander soort boeken?

Idee

Van een idee is sprake als een auteur zijn/haar opvattingen over het leven, de mensheid, de liefde etc. in het algemeen of over een bepaald verschijnsel in het bijzonder in zijn/haar werk vormgeeft. De idee wordt vrijwel nooit letterlijk verwoord. Je moet tussen de regels door lezen om de idee te herkennen.

www.dbnl.org | Jessurun d'Oliveira, Scheppen riep hij gaat van Au. Amsterdam: Athaeneum, Polak & Van Gennep, 197

Indertijd was de kritiek verdeeld over de vraag of Dorbeck nu wel of niet werkelijk heeft bestaan. De recensenten waren dienaangaande in drie groepen te verdelen:
•     zij die van mening waren dat Dorbeck niet heeft bestaan;
•     zij die van mening waren dat Dorbeck wel heeft bestaan;
•     zij die van mening waren dat het niet valt uit te maken of Dorbeck wel of niet heeft bestaan en vinden dat dat er ook niet toe doet.

1. Lees de twee teksten van René Marres (zie Bronnen). Verdeel de drie kritische posities onderling. Elk van jullie noteert (individueel) zoveel mogelijk argumenten die 'zijn/haar' positie ondersteunen.
2. Bespreek jullie bevindingen en probeer het eens te worden over wat volgens jullie de meest waarschijnlijke aanname is.
3. Schrijf nu (individueel) - uitgaande van de uitkomst van vraag 2 - een steekhoudende interpretatie van De donkere kamer van Damokles.

www.dbnl.org | René Marres, Over de interpretatie van De donkere kamer van Damokles. Leiden: Dimensie Boeken (1996), p. 10-16:

'De twee betekenissen van 'Dorbeck bestaat (niet)' en 'Het onloochenbare bestaan van Dorbeck'.

A

Bestudeer de bronnen (zie hieronder)  beantwoord de volgende vragen:

1. Beschrijf de sfeer van de jaren '50 (bron 1).
2. Wat is existentialisme (bron 2)? Geef antwoord in je eigen woorden.
3. Waarover gaan de romans die Hermans in de periode tot 1960 schreef (bron 3 en 4)?
4. Hoe reageerde de kritiek op Hermans' naoorlogse werken (bron 3 en 4)?

B

Schrijf nu een heldere en beknopte beschouwing over de vraag of De donkere kamer van Damokles volgens jou als een existentialistische roman genoemd moet worden.

1. www.humanistischecanon.nl | over existentialisme
2. www.willemfrederikhermans.nl | biografische informatie
3. www.literatuurgeschiedenis.nl | over W.F. Hermans
4. www.literatuurgeschiedenis.nl | over De donkere kamer van Damokles

Schrijf een beschouwing over het oeuvre van W.F. Hermans en de betekenis van zijn schrijverschap voor de Nederlandse naoorlogse literatuur.

A

Bestudeer een of meer Nederlandse literatuurgeschiedenissen (zie BRONNEN) en maak aantekeningen die betrekking hebben op het gehele oeuvre van W.F. Hermans. Let op de grote lijnen:

1. Genres die Hermans beoefende;
2. Ontwikkeling(en) in/van zijn oeuvre;
3. Hoogtepunten;
4. Thematiek van het oeuvre.

B

Welke rol speelt De donkere kamer van Damokles in Hermans' oeuvre? Denk aan:

1. Bekendheid van 1958 tot heden;
2. Hermans' thematiek;
3. De waardering van de kritiek.

C

Welke positie nam W.F. Hermans in in de Nederlandse naoorlogse literatuur?

1. Anbeek, Ton, Geschiedenis van de Nederlandse literatuur tussen 1885 en 1985. Amsterdam: Uitgever De Arbeiderspers (1990)
2. Bork, G.J. van en N. Laan, Twee eeuwen literatuurgeschiedenis. Groningen: Wolters-Noordhoff (1986)
3. Boven, Erica van, en Mary Kemperink. Literatuur van de moderne tijd. Nederlandse en Vlaamse letterkunde in de 19e en 20e eeuw. Bussum: Coutinho (2006)
4. Brems, Hugo, Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005. Amsterdam: Uitgeverij Prometheus (2005)
5. www.literatuurgeschiedenis.nl | over W.F. Hermans
6. www.literatuurgeschiedenis.nl | over De donkere kamer van Damokles
7. www.willemfrederikhermans.nl | over leven en werk van Hermans