Nederlands - 15 t/m 19 jaar

De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Over de auteur

De Haagse schrijver Louis Couperus (1863-1925) heeft een omvangrijk oeuvre bij elkaar geschreven dat onder meer Indische romans, Haagse romans, reisromans en klassieke romans omvat. In zijn jeugd heeft Couperus enkele jaren met zijn ouders doorgebracht in Nederlands-Indië. Later is hij er met zijn vrouw (waarschijnlijk een verstandshuwelijk, omdat men aanneemt dat Couperus homoseksueel was) nog wel eens geweest. De stille kracht begint hij te schrijven in 1899 als hij bij zijn zuster logeert en zijn man (die resident is). In zijn tijd gold Couperus als een dandy.

Inhoud

Centraal staat het residentiehuis van Van Oudijck in Laboewangi. Zijn jonge, tweede vrouw Léonie is een zinnelijke vrouw, die ervan houdt om mannen te verleiden. Niet alleen heeft ze een verhouding met Theo, zoon uit het eerste huwelijk van Van Oudijck, ze legt het ook nog aan met de inlandse hartenbreker Addy, die de geliefde is van Doddy, de dochter van Van Oudijck.
Alles lijkt goed te gaan, maar de stille kracht gaat tegen de Nederlanders werken als resident Van Oudijck een regent ontslaat. Vanaf dat moment lijkt het residentiehuis bezeten door kwaadaardige krachten, culminerend in de scène waarin Léonie met sirih bespuugd wordt terwijl ze onder de douche staat.
Een bijfiguur is Eva, die met haar altijd drukke man vlakbij de resident woont. Zij neemt de taken waar die Léonie als residentsvrouw eigenlijk zou moeten uitvoeren: recepties geven, culturele avonden organiseren, etcetera. Zij is de spil van het sociale leven in Laboewangi, maar zij kwijnt weg bij gebrek aan cultuur en avontuur. In tegenstelling tot Léonie blijft ze wel trouw aan haar man.

Leesaanwijzingen

Je moet waarschijnlijk even wennen aan de stijl van het boek. Couperus houdt van lange en soms ellenlange zinnen. Laat je er niet door afschrikken, ook niet door de Maleise woorden. Er zitten veel spannende zaken (overspel, een huis met geesten) in dit broeierige boek.

Om over na te denken

Kun je je als buitenstaander een andere cultuur werkelijk eigen maken?
Bestaan geesten of is dat allemaal nonsens?
Schetst Couperus een betrouwbaar beeld van Indië of wordt het beeld dat hij schetst gekleurd door geromantiseerde herinneringen?

Waardering

'Ik vind het al met al een mooie, psychologische roman, met uitgebreide karakterbeschrijvingen. Het nadeel van zulke beschrijvende romans is dat het verhaal soms een beetje traag verloopt, maar er zit dankzij de mystieke gebeurtenissen toch aardig wat spanning in.'
Anoniem, 6vwo, op: www.scholieren.com

'Ik vond het een erg leuk boek om te lezen, omdat duidelijk wordt hoe men in Indië leefde rond 1900. De mensen geloofden toen ook echt in de stille kracht. Je merkt wel dat het al een ouder boek is. Het taalgebruik is anders, maar ik vind het niet moeilijker. Ik vond het ook heel erg leuk dat er Indische woorden werden gebruikt in de tekst. De gebeurtenissen volgen elkaar niet heel erg snel op en het boek is niet als een spannend boek geschreven. Mij bleef het boek in ieder geval wel boeien, omdat er steeds weer een mysterieuze kracht opdook. De stille kracht is voor mij wel onwaarschijnlijk, omdat ik er niet in geloof. Toch vond ik het boek niet ongeloofwaardig.'
Anneloes, op: www.scholieren.com

'In eerste instantie vond ik het boek een beetje tegenvallen. Dit viel me al op in de eerste pagina's: moeilijk en ouderwets taalgebruik (ook Maleis!) en veel lange passages die vrij weinig te vertellen hadden. Meestal gingen die passages over de omgeving waarin het verhaal zich afspeelde. Dat is prima zolang het niet te lang duurt, maar in De stille kracht duurden zulke stukjes meer dan anderhalve pagina, en dat gaat je wel parten spelen. Nog vervelender vind ik dat het verhaal vaak kort verteld wordt. Weinig gesprekken, die kort samengevat worden door de schrijver, terwijl het leuker is om zelf het gesprek te ervaren.'
Paul, 5e klas, op: www.scholieren.com

Meer weten?

www.louiscouperus.nl | website over Louis Couperus, informatie over leven en werk
www.letterkundigmuseum.nl | schets van leven en werk van Couperus 

Geschreven door:

Coen Peppelenbos

Suggesties


De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Opdrachten

BoekCouperus, Louis, De stille kracht
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusstijl
Je leert

stijlkenmerken herkennen

Opdracht
Een verfilming van een boek leidt meestal tot grote veranderingen. Niet alleen in het verhaal, maar ook in de taal. Poëtische beschrijvingen van het landschap bijvoorbeeld vallen weg omdat je als kijker dat landschap ziet. Wat verdwijnt er in taal en wat blijft er als je De stille kracht nu zou verfilmen? De regisseur Paul Verhoeven heeft in 2010 de verfilming van De stille kracht aangekondigd. In 1974 is De stille kracht als tv-serie uitgezonden.

A

Schrijf een stuk van het scenario van de nieuwe film. Op de Engelstalige site awesomefilm.com (bron 1) vind je diverse voorbeelden van scenario's van Hollywoodfilms. Kies een scène van ongeveer vier pagina's uit het boek die jij geschikt vindt om te verfilmen. Bewerk deze vier pagina's tot een scenario. Laat in de tekst weg wat je kunt laten zien, maar geef dat wel zakelijk weer in het scenario. (Zie de voorbeeldscenario's.) Je kunt kiezen uit een A of B-variant van deze opdracht.
  1. a. Schrijf het scenario.
    b. Vergelijk jouw scenario met de televisiebewerking uit 1974.
    c. V
    ergelijk de keuzes die jullie hebben gemaakt in de scenario's.
  2. a. Bekijk de betreffende scène van de televisiebewerking uit 1974 en bedenk hoe jij de scène wilt verfilmen.
    b. Schrijf je eigen scenario.
    c. V
    ergelijk de keuzes die jullie hebben gemaakt in de scenario's.

B

Keer nu terug naar de pagina's waarvan jij een scenario maakt uit het boek. De taal van het boek wordt door een moderne lezer vaak als lastig bestempeld of juist bewonderd. Wat vind jij van de stijl van Couperus? Welke moeilijkheden of mooie formuleringen in de taal van Couperus vallen weg bij een verfilming?

C

Bestudeer de literaire theorie. Probeer de stijl van Couperus te beschrijven voor een moderne lezer die nog nooit iets van Couperus heeft gelezen. Schrijf concrete stilistische kenmerken op die volgens jou typerend zijn voor Couperus' stijl. Geef bij elk kenmerk een voorbeeld uit het boek.
(Literaire)theorie

'Stijl', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Uitgeverij kleine Uil, Groningen, 2009, pp. 127-129

Bronnen
  1. www.awesomefilm.com | voorbeelden van scenario's van Hollywoodfilms
Gemaakt doorCoen Peppelenbos




De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Opdrachten

BoekCouperus, Louis, De stille kracht
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusliteratuur en werkelijkheid
Je leert

een boek interpreteren vanuit de historische context en een visie verwoorden op de huidige waarde van het werk

Opdracht

De stille kracht wordt getypeerd als antikoloniaal boek. Is dat aanwijsbaar in het boek? Heeft de roman ook nu nog politieke zeggingskracht? In de eerste drie opdrachten onderzoek je enkele politieke lagen en daarna schrijf je een column met je eigen visie.

A Deze opdracht maak je tijdens het lezen

In het boek doen diverse personages uitspraken over het koloniale bestuur. Volg de uitspraken van resident Van Oudijck door het hele boek door tabel 1 zo volledig mogelijk in te vullen.

B

  1. Maakt Van Oudijck een ontwikkeling door in zijn politieke denken? Zo ja, beschrijf die ontwikkeling. Zo nee, waarom niet? 
  2. Door de auctoriale verteller (dus niet een van de hoofdpersonen) worden soms persoonlijkheidskenmerken toegekend aan de inlandse bevolking. Citeer er drie. Zou je ze racistisch noemen? Leg uit waarom.
  3. Bas Heijne schreef in 2009 een column (bron 1) waarin hij in De stille kracht een  politieke boodschap leest. Lees zijn column.
  4. Schrijf voor het blad van de jongerenafdeling van de politieke partij van jouw keuze een column over De stille kracht Als je niet zeker weet hoe dat moet, raadpleeg je bron 2. De column moet tussen de 350 en 400 woorden lang zijn. Het onderwerp moet zijn: Wat kan de politiek nu nog van De stille kracht leren? Formuleer een heldere visie en verwijs daarbij naar het boek.

Tabel 1

Plaats in het boek   Uitspraken                          
p. 1-75  
p. 75-150  
p. 150-200  

  

Bronnen
  1. Bas Heijne, 'Kortzichtigheid', in: NRC, 17 oktober 2009, op: weblogs.nrc.nl 
  2. 'Tien tips voor een briljante column', op: www.taalcentrum-vu.nl
Gemaakt doorCoen Peppelenbos




De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Opdrachten

BoekCouperus, Louis, De stille kracht
NummerN6/1
Niveau6
Studielast2 slu
Werkvormtweetal
Focusstijl
Je leert

stijlkenmerken herkennen en refclecteren op het esthetische karakter ervan

Opdracht

De laatste paar jaar bestaat er een tendens om klassiekers uit de Nederlandse literatuur te moderniseren voor een jonger publiek. Woutertje Pieterse en Max Havelaar hebben al zo'n verjongingskuur ondergaan. Er ontstaat altijd veel debat over zo'n verandering.

  1. Bestudeer bron 1 en analyseer de stijl van De stille kracht op de pagina's 25, 50, 100 en 150 (of pagina's die je docent aanwijst). Ieder van jullie neemt twee pagina's voor zijn/haar rekening. Benoem zo concreet mogelijk de verschillende kenmerken (dus niet algemeenheden als 'een beeldende stijl' of 'filmisch geschreven', maar objectief aantoonbare stijlkenmerken). Geef bij elk kenmerk voorbeelden uit het boek.
  2. Geef aan wat je aan die stijlkenmerken zou willen veranderen om het boek leesbaarder te maken voor de moderne lezer. Bijvoorbeeld: minder bijvoeglijke naamwoorden.
  3. Jullie maken allebei voor een uitgeverij een proefversie van een gemoderniseerde uitgave. Neem twee pagina's uit het boek en herschrijf die in modern Nederlands. Je mag zinnen inkorten en opdelen als dat het lezen vergemakkelijkt. Zoek voor ouderwetse woorden nieuwe woorden, maar zorg ervoor dat je geen anachronismen invoert.
  4. Lees elkaars herschrijving en vergelijk deze met de oorspronkelijke tekst. Beoordeel elkaar: wat levert de herschrijving op, wat gaat er verloren? Is de tekst in zijn algemeenheid verbeterd?
  5. Discussieer met elkaar over de volgende stelling: gemoderniseerde uitgaven van klassiekers zijn de manier om deze boeken in deze tijd tot hun recht te laten te laten komen. Probeer tot overeenstemming te komen en schrijf jullie mening op.
Bronnen
  1. 'Stijl' in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Uitgeverij kleine Uil, Groningen, 2009, pp. 127-129
Gemaakt doorCoen Peppelenbos




De stille kracht - Couperus, LouisNiveau 5

De stille kracht

Auteur:Couperus, Louis
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:L.J. Veen
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:206
Genre:psychologische roman
Tags:cultuurverschillen, familie, mystiek, Nederlands-Indië, overspel
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook; als gratis luisterboek te downloaden via: www.librivox.org.
In 1974 verfilmd als televisieserie door Walter van der Kamp.
In 2010 heeft de regisseur Paul Verhoeven de verfilming van De stille kracht aangekondigd.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 11 maart 2014.

 

Introductie

De Haagse schrijver Louis Couperus (1863-1925) heeft een omvangrijk oeuvre bij elkaar geschreven dat onder meer Indische romans, Haagse roman, reisromans en klassieke romans omvat. In zijn jeugd heeft Couperus enkele jaren met zijn ouders doorgebracht in Nederlands-Indië. Later is hij er met zijn vrouw (waarschijnlijk een verstandshuwelijk, omdat men aanneemt dat Couperus homoseksueel was) nog wel eens geweest. De stille kracht schrijft hij daar in 1899 als hij bij zijn zuster en haar man (die resident is) logeert.
Zijn hele leven heeft Couperus geldzorgen gehad. Vandaar dat hij veel voor kranten schreef: reisreportages en feuilletons. Dat leverde geld op en later bij boekpublicatie nog eens. Na zijn dood raakte Couperus enigszins in de vergetelheid, maar in de jaren zeventig en tachtig behoorde hij door de verfilmingen van enkele van zijn werken weer tot de canon. Niet lang daarna werd zijn
Verzameld werk (voor de tweede keer) uitgegeven.
Van
De stille kracht is een tv-serie gemaakt die nu gedateerd aandoet, maar die in de jaren zeventig veel opzien baarde door de blootscènes. De serie is op dvd verkrijgbaar. In 2010 kondigde Paul Verhoeven een verfilming aan van het boek.
 

Inhoud

Centraal staat het residentiehuis van Van Oudijck in Laboewangi. Zijn jonge, tweede vrouw Léonie is een zinnelijke vrouw, die ervan houdt om mannen te verleiden. Niet alleen heeft ze een verhouding met Theo, zoon uit het eerste huwelijk van Van Oudijck, ze legt het ook nog aan met de inlandse hartenbreker Addy, die de geliefde is van Doddy, de dochter van Van Oudijck.
Alles lijkt goed te gaan, maar de stille kracht gaat tegen de Nederlanders werken als resident Van Oudijck een regent ontslaat. Vanaf dat moment lijkt het residentiehuis bezeten door kwaadaardige krachten, culminerend in de scène waarin Léonie met sirih bespuugd wordt terwijl ze onder de douche staat.
Een bijfiguur is Eva, die met haar altijd drukke man vlakbij de resident woont. Zij neemt de taken waar die Léonie als residentsvrouw eigenlijk zou moeten uitvoeren: recepties geven, culturele avonden organiseren, etcetera. Zij is de spil van het sociale leven in Laboewangi, maar zij kwijnt weg bij gebrek aan cultuur en avontuur. In tegenstelling tot Léonie blijft ze wel trouw aan haar man.
 

Moeilijkheid

De broeierige sfeer, de wereld vol geesten en de geheimzinnige stille kracht maken deze roman de moeite waard voor N4-lezers. Complicerende factoren zijn echter de afstand in tijd en plaats, maar met enige moeite is dat voor een N4-lezer wel te overzien. De stijl (vooral in de beschrijvingen) van Couperus maakt deze roman echter lastiger dan deze op het eerste gezicht lijkt (of in de herinnering van de leraar is opgeslagen): lange, lastige constructies die een groot beroep doen op het leesvermogen van de leerling. Een N5-lezer zal hier echter wel mee uit de voeten kunnen. Voor N6-lezers kan het een uitdaging zijn om deze roman af te zetten tegen andere koloniale literatuur.
 

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Descriptoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid
Het boek is niet al te dik en is ondanks lastige elementen in het verhaal en de stijl zeker ook op N4 te lezen. De spanning in het verhaal (de stille kracht die tegen de Nederlanders werkt) is voor deze groep geschikt. Voor N5-lezers is het boek geschikt omdat zij meer in de literaire klassiekers geïnteresseerd zijn en omdat er een compleet andere cultuur en tijd met andere zeden en gewoonten in aan de orde komt. Op N6 is dit boek interessant ten opzichte van het andere werk van Couperus en in vergelijking met andere Indische romans.
  Interesses Leerlingen moeten zich kunnen inleven in mensen die ouder zijn dan zij. De amoureuze verlangens van Léonie van Oudijck (vooral de verhouding moeder-stiefzoon, moeder-minnaar van stiefdochter) zal wat inlevingsvermogen vragen. 
Voor allochtone leerlingen kan de visie in het boek op de Indische bevolking misschien een beetje al te koloniaal zijn (ondanks dat dat gegeven binnen de roman aan de kaak wordt gesteld). Indische mensen worden vaak gekoppeld aan karaktertrekken die negatief gekleurd zijn: mysterieus, je weet niet wat er in ze omgaat. Af en toe wordt het gedrag gekoppeld aan dierlijk gedrag. Alhoewel het boek voornamelijk de koloniale gedachten van Nederlanders weergeeft, kan dat wellicht onaangenaam zijn om te lezen.
  Algemene kennis De lezer moet enige historische kennis hebben en een beetje weet hebben van het bestuurssysteem in Nederlands-Indië (met resident, assistent-resident, regent etcetera). Dit is echter niet strikt noodzakelijk, want uit de context wordt dat langzamerhand wel duidelijk.
  Specifieke literaire en culturele kennis Er wordt af en toe wel verwezen naar schrijvers, Kloos en Gorter bijvoorbeeld, maar dat is geen belemmering om de grote lijn van het verhaal te volgen. Een begrip als 'spleen', typisch een fin de siècle-gevoel, moet je als lezer herkennen of opzoeken. In de roman wordt de rationalistisch westerse cultuur van die tijd tegenover de mysterieuze, animistische cultuur van Nederlands-Indië gezet. De leerling vanaf N4 zou die abstractie wel uit het boek moeten kunnen halen en ook de verbindingen tussen beide culturen, niet alleen op seksueel gebied, maar ook zoals die blijken uit spiritistische seances van westerse dames (tafeldansen).

Vertrouwdheid met literaire stijl 

Vocabulaire Het lastigste in dit boek is het gebruik van Maleise woorden. 'Verleden met de passer malam op de aloon-aloon en de passer malam voor de orang-blanda, in de kebon-kotta…' (pagina 147) In deze editie is een verklarende woordenlijst achterin het boek opgenomen. Daarnaast zullen leerlingen wat archaïsche termen minder snel kunnen begrijpen. Voor leerlingen op N5 en N6 vormt dit taalgebruik misschien een uitdaging omdat er iets van leren valt.
  Zinsconstructies Couperus gebruikt lange (de eerste zin van het boek telt 45 woorden, de laatste 75), tot extreem lange zinnen, vaak met ingebedde bijzinnen, die het lezen niet vergemakkelijken. De dialogen zijn echter steeds vrij natuurlijk en kort. Het duurt even voordat het verhaal op gang komt. De N4-lezer zou hierdoor kunnen afhaken.
  Stijl De impressionistische stijl doet in de beschrijvingen wat ouderwets aan. '(…) de tinten der bomen en silhouetten der loverkruinen zich louterende in zachte pastel-doezelingen van wazig roze, en waziger blauw, met een enkele hellere schijn van ochtend-geel, en purperen verte-streep van dageraad, en over heel dit krieken dauwde een frisheid, als een sprenkelbad, dat in sprenkeldruppels ijl opfonteinde uit die gedrenkte grond en terugparelde in de kinderlijke zachtheid van de allereerste zonnestralen.' (Pagina 145, dit is de halve zin.) De lengte van de zinnen, de eigenzinnige woordkeus en de lastige constructies vol poëtische middelen (alliteraties, assonanties, ritme) is geschikt voor een geoefende lezer (N5) en een lezer die zich erin wil verdiepen (N6).

Vertrouwdheid met literaire procédés

Actie De stille kracht moet het niet hebben van snelle en/of harde actie. Toch is De stille kracht wel een spannend boek. De spanning wordt echter niet zozeer opgeroepen door de beschreven gebeurtenissen, maar door de reacties van de personages daarop. In hen smeult en broeit het. Dat zal ook de N4-lezer opmerken. Niet alle N4- (en N5-)lezers zullen dat echter in gelijke mate waarderen. 
  Chronologie Het verhaal wordt chronologisch verteld. Soms zijn er tijdsprongen van dagen of weken. Op het einde van de roman wordt er opeens haast gemaakt en vliegen de weken en maanden voorbij. De tijdsprongen zijn niet complicerend. De verteller vat soms samen wat er is gebeurd. 'Léonie, ziek een paar dagen van de zenuwkoorts, bleef in bed.' (pagina 157)
  Verhaallijn(en) Op het niveau van de actie is de hoofdlijn hoe Léonie haar buitenechtelijke escapades kan voortzetten. Op een meer abstract niveau wordt duidelijk dat de overheersende westerse cultuur nooit de ondoorgrondelijke (en ondergrondse) Indische cultuur zal kunnen beteugelen. Een N4-lezer zal meer op actieniveau lezen, N5 en N6 meer op abstract niveau.
Een nevenlijn in de roman gaat over de lotgevallen van Eva, maar die ondersteunt voornamelijk de abstracte lijn.
  Perspectief  Er is op heel veel plekken sprake van een impliciete auctoriale verteller die meer weet dan de personages, hun denken en gevoelens samenvat en soms onder woorden brengt wat ze hopen en vrezen. 'Trouwens, hij was thuis geheel blind. Hij had thuis die volslagen blindheid, die zo dikwijls hebben mannen, zeer kundig en bekwaam in betrekking en werkkring, gewend scherp om te blikken in het wijde perspectief van hun arbeidsveld, maar bijziende thuis (…).' (pagina 91). De schrijver gebruikt wel verschillende points of view. Zo volg je telkens een van de personages.
  Betekenis De roman kan begrepen worden met wat hierboven reeds omschreven is: de overheersende westerse cultuur zal nooit de ondoorgrondelijke (en ondergrondse) Indische cultuur kunnen beteugelen. Bas Heijne schreef in NRC Handelsbladeen column over wat hij het belangrijkste vond in deze roman, namelijk het 'falend leiderschap, over de tragische ondergang van een rationeel en fatsoenlijk bestuurder' en dat komt 'omdat hij van bovenaf iets wil opleggen zonder dat hij gevoelig is voor zijn omgeving, de aard en cultuur van de mensen over wie hij heerst. Logica, regels, theorie, het werkt allemaal averechts, wanneer gevoeligheid, intuïtie, en empathie ontbreken.' Hij raadt het boek dan ook aan aan bestuurders en ambtenaren.
Deze beide betekenislagen vergen wel enig filosofisch en politiek inzicht. Een N4-lezer zal het boek desalniettemin gemakkelijk kunnen verbinden met gedachten over cultuur(verschillen). De laag die Heijne ziet, is een uitdaging voor N5 en N6.

Vertrouwdheid met literaire personages

Karakters Het boek zit vol karakters (Léonie, Van Oudijck, Theo, Eva) die gedurende het boek veranderen, meestal ten negatieve: ze worden banger en geslotener (Léonie), onzekerder, minder rationalistisch (Van Oudijck), haatdragender (Theo) en mistroostiger (Eva). Dat wordt allemaal veroorzaakt door wat ze meemaken in Laboewangi en (de gevolgen van) de stille kracht. Couperus is in de beschrijvingen van die karakters meestal wel expliciet over hun gevoelens. De interpretatie van die gevoelens is voor een N4-lezer goed te volgen.
  Aantal karakters Er komen vrij veel personages voor in de roman en dat zal in het begin wel enige verwarring opleveren, zeker omdat de verhoudingen tussen de personages nogal gecompliceerd liggen.
  Ontwikkeling van karakters Voor leerlingen zullen de gedragingen van Léonie het lastigst zijn om te volgen: het begrijpen van de keuzes die zij maakt om haar lustgevoelens te volgen vergt enig psychologisch inzicht en dat geldt ook voor de blindheid van Van Oudijck voor de gedragingen van zijn vrouw. Enige levenservaring of inlevingsvermogen zal wel vereist zijn.

Relevante bronnen voor docenten

 
weblogs.nrc.nl | Bas Heijne over De stille kracht

 

Geschreven door:

Coen Peppelenbos