Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Over de auteur

Anton Koolhaas (1912-1992) schreef vooral dierenverhalen, maar ook romans. Zoals hij over dieren schreef, heeft niemand dat voor of na hem zo gedaan. Hij bereidde zich dan ook terdege voor. Beroemd is de anekdote dat hij eens drie weken in een kippenhok doorbracht om beter over kippen te kunnen schrijven. Hij ziet dieren als wezens met gedachten en gevoelens over leven en dood. Ze kunnen wel praten, maar daarbij blijven ze dieren. Zijn verhalen zijn geen sprookjes of fabels. De harde, meedogenloze natuur is bij hem volop aanwezig, maar de humor ook. 
Naast schrijver was Koolhaas jarenlang directeur van de Nederlandse Film- en Televisieacademie.
  

Inhoud

In vijf afzonderlijke verhalen maken we achtereenvolgens kennis met de hazen Leendert en Mathilde, de muis Karel, de spin Balder D. Quorg, de eend Marie en de kalkoenen Nuurvik en Kuurdijl. Ze krijgen allemaal te maken met dingen die hun leven flink in de war gooien of zelfs regelrecht in gevaar brengen.
Leendert ontmoet Mathilde, ze kunnen het uitstekend samen vinden, maar er zijn ook jagers in de omgeving. Muis Karel weet dat hij niet in de ouderwetse muizenval moet lopen, maar hij is jong en overmoedig en wil indruk maken, vooral op de vrouwelijke muisjes. Balder D. Quorg is een jonge spin, wiens eerste web vernield wordt en die daarmee niet overweg kan; hij raakt verbitterd, maar ook eenzaam. De eend Marie broedt op haar tien eieren en dat is een hele klus. Nog moeilijker wordt het al haar jongen in de gaten te houden, want overal loert gevaar. Op de kalkoenenboerderij hebben de kalkoenen vol koninklijke trots maar één doel voor ogen: flink te eten en dan te mogen sterven! Voor de kalkoenen Nuurvik en Kuurdijl liggen de zaken echter wat minder simpel.

Leesaanwijzingen

Je leest niet elke dag verhalen die over dieren gaan en niet over mensen. Aan de ene kant zijn ze heel serieus en gaan ze over zaken als leven en dood, maar ook zijn het vrolijke en humoristische verhalen. Je hoeft zeker geen echte dierenliefhebber of een natuurfanaat te zijn om ze te kunnen waarderen. De rol van de verteller in deze verhalen is vrij groot en daar moet je wel aan wennen. Als je ze hebt gelezen, kijk je waarschijnlijk heel anders naar spinnen of hazen. En misschien ook wel naar mensen.
 

Om over na te denken

Hoe groot is het bewustzijn van een dier? Kunnen dierenverhalen ook iets zeggen over het leven van de mens? Zijn dierenverhalen in onze tijd niet te ouderwets of kinderachtig?

Waardering

'De verhaalelementen die voor mij een positieve werking hebben: ongewoon, verrassend, grappig. Als je de verhalen in dit boek leest met in je achterhoofd je eigen mensenwereld, dan is dat best grappig om te lezen hoe A. Koolhaas de gelijkenis zo goed beschreven heeft.'
Piet, 6 vwo, op: scholieren.com

'Ik vond het allemaal niet zo bijzonder. Wel grappig af en toe en herkenbaar ook wel, maar vijf verhalen over dieren vond ik wat te veel van het goede.'
Astrid, 5 vwo, Keizer Karel College, Amstelveen

'Heel knap. Het lijkt misschien wel kinderachtig omdat het over dieren gaat, maar op de een of andere manier slaagt Koolhaas erin om je flink te laten nadenken over wat hij schrijft. Dat komt ook doordat hij heel prettig schrijft.'
Armin, 6 vwo, Keizer Karel College, Amstelveen

Meer weten?

dbnl.org | lang interview met Anton Koolhaas, in verhalende vorm, waarin hij onder andere vertelt over het waarom van dierenverhalen
 

Geschreven door:

John Hoks

Suggesties


Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Opdrachten

BoekKoolhaas, Anton, Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen
NummerN3/1
Niveau3
Studielast3 slu
Werkvormtweetal
Focusfictie en werkelijkheid
Je leert

reflecteren op het werkelijkheidsgehalte van de verhalen.

Opdracht
  1. [individueel]
    Kies allebei een van de dieren uit de verhalen uit (allebei een ander dier). Begeef je in de vrije natuur of ga naar de dierenwinkel of de kinderboerderij en observeer dit dier een half uur. Noteer je observaties in tabel 1. 
  2. [individueel]
    Hoe gedraagt het dier zich in het verhaal? Noteer je bevindingen in tabel 1.
  3. individueel]
    Noteer overeenkomsten en verschillen in tabel 2. 
  4. [individueel]
    Welke verklaringen kun je voor de verschillen bedenken? Formuleer er twee. 
  5. [samen] 
    Vergelijk jullie bevindingen en schrijf hierover samen een verslag van ongeveer 500 woorden. Gebruik hiervoor jullie antwoorden op vraag 1 tot en met 4.

Tabel 1

[naam dier] doet in werkelijkheid:   

doet in boek:        

     

 

Tabel 2

Overeenkomsten         

Verschillen          

1. 
2.
... 

1. 
2.
... 

 

Gemaakt doorJohn Hoks



BoekKoolhaas, Anton, Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen
NummerOpdracht N3/2
Niveau3
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusbetekenis
Je leert

reflecteren op de betekenis van de verhalen.

Opdracht

Deze opdracht is ontworpen als samenwerkingsopdracht. Je kunt hem ook alleen maken. In dat geval sla je opdracht B over.

Er komen in de literatuur wel meer dierenverhalen voor. Denk maar aan Reinaert de Vos en de fabels van Aesopus en Fontaine. Kenmerkend voor deze verhalen is dat de dieren zo menselijk zijn dat ze eigenlijk mensen in dierengedaanten zijn. Deze verhalen leren de lezer een les over de menselijke natuur. De dierenverhalen van Koolhaas zijn anders in die zin dat de dieren échte dieren zijn: ze denken en handelen als dieren. Toch kunnen sommige dieren uit Er zit geen spek in de val je doen denken aan bepaalde mensen of typen mensen.

A [individueel]

  1. Vat een van de verhalen samen in ongeveer driekwart A4. Als je samenwerkt, kiest ieder een ander verhaal. 
  2. Herschrijf je samenvatting en vervang alle dieren door menselijke personages. Verander desgewenst de namen. De verhaallijn pas je aan in zoverre dat noodzakelijk is. Het gaat er hier om dat je probeert om mensen in de dieren te zien. Vraag je af: als dit een mens zou zijn, wat voor iemand zou dat dan zijn? Je kunt je afvragen of Karel-als-mens een soort loverboy is, of een player, of een man met een midlifecrisis die niet kan accepteren dat hij ouder wordt, of nog een ander soort man.

B [samen]

Wissel jullie verhalen uit. Beantwoord de volgende vragen:

  1. Zijn de menselijke personages geloofwaardig of bevatten ze nog muizige/hazige/eendige/kalkoenige/spinnige eigenschappen?
  2. Ken jij mensen die lijken op het (de) personage(s) die door de ander zijn beschreven?

C [individueel]

Vergelijk de dierenverhalen met de 'mensenverhalen' die jullie zelf hebben bedacht. Welke verhalen zijn interessanter, verrassender, boeiender: de dierenverhalen van Koolhaas of jullie eigen mensenverhalen? Hoe komt dat?

Gemaakt doorMarlies Schouwstra




Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Opdrachten

BoekKoolhaas, Anton, Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen
NummerN4/1
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusthematiek
Je leert

reflecteren op thematiek.

Opdracht

Biologen verschillen van mening over de vraag of dieren tot liefde en genegenheid in staat zijn. In de verhalen Koolhaas spelen deze thema's echter zeker een rol. Maar hoe precies? Bij deze opdracht ga je na wat de ideeën van Koolhaas hierover zijn.

  1. Misschien hebben jullie thuis huisdieren of heb je ervaring met de dieren van anderen. Wat denk jij? Zijn dieren in staat tot liefde en genegenheid? Ondersteun je antwoorden met ten minste twee voorbeelden.
  2. Welke rol spelen liefde en genegenheid in jouw leven? In welke aspecten van je bestaan spelen zij een rol? 
  3. Welk belang hebben liefde en genegenheid voor jou? Noteer een cijfer tussen 1 en 10 en licht je antwoord toe. 
  4. Noteer voor alle dieren in de vijf verhalen van Koolhaas hoe liefde en/of genegenheid al dan niet een rol speelt in hun leven. Welke uitingsvorm heeft hun liefde?
  5. Welk belang hebben liefde en genegenheid voor de dieren? 
  6. Koolhaas legt in deze verhalen een verband tussen leven, liefde en dood. Leg uit wat dit verband precies is. 
  7. Kun je Koolhaas als een filosofisch auteur beschouwen of is dit onzin? Waarom?
  8. Schrijf hierover een beschouwing van 800 tot 1000 woorden waarin je alle antwoorden op vraag 1 tot en met 7 afgewogen beantwoordt.
Gemaakt doorJohn Hoks



BoekKoolhaas, Anton, Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen
NummerN4/2
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormtweetal
Focusstijl
Je leert

stijl analyseren.

Opdracht

In de verhalen van Koolhaas spelen dialogen een opvallende rol. Veel dieren praten met elkaar. Dit is vreemd, want dieren kunnen in werkelijkheid natuurlijk niet praten.

Bij deze opdracht gaan jullie je verdiepen in de rol en betekenis van de dialogen in de verhalen.

  1. Kies elk twee verhalen uit. Het verhaal met de minste dialogen laat je buiten beschouwing.
  2. Analyseer de dialogen, rekening houdend met de volgende aspecten:
    a. Zijn de dialogen realistisch/logisch of niet?
    b. Sluiten ze aan bij wat er in het verhaal gebeurt? Of hebben ze een andere functie?
    c. Passen ze bij het gedrag van het dier?
    d. Zijn de dialogen grappig of niet? Hoe komt dit?
    e. Vinden jullie dit 'dierlijk taalgebruik' of herkenbaar, menselijk taalgebruik?
    f. Wat zeggen de dialogen over de karakters van de dieren?
    g. Zijn jullie andere dingen opgevallen?
  3. Breng hierover mondeling verslag uit aan de klas. Begin met een korte introductie op het werk van Anton Koolhaas en een korte typering van de vier verhalen. Het zwaartepunt van jullie presentatie moet liggen bij de stijl in deze dierenverhalen, met name de afwisseling tussen dialoog en vertellerstekst en de werking daarvan. 
Gemaakt doorJohn Hoks




Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Opdrachten

BoekKoolhaas, Anton, Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen
NummerN5/1
Niveau5
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
Focushistorische context
Je leert

een relatie leggen tussen het werk en de periode waarin het verschenen is. 

Opdracht

Koolhaas schreef zijn dierenverhalen, waaronder deze bundel, voor een groot deel in de jaren '50. Je zult misschien eerder een al wat ouder boek hebben gelezen. Hoe je dat hebt ervaren hangt erg af van het boek. Zo is Erik of Het klein insectenboek (1941) van Godfried Bomans volgens sommigen al enorm gedateerd, maar lijkt W.F. Hermans' De tranen der acacia's (1948) van enkele jaren later veel minder verouderd. 

In deze opdracht ga je je verdiepen in de vraag welke factoren bepalen of een ouder werk al dan niet als verouderd of gedateerd aangemerkt moet worden.

A

  1. Stel je voordat je de uitgever bent van het werk van Koolhaas. De verkoop loopt de laatste jaren een beetje terug en je bedenkt dat het misschien een goed idee is om Koolhaas' werk te laten herschrijven in modern Nederlands. Je denkt daarbij aan een jonge, vlotte sterauteur uit je fonds, zo iemand als Robert Vuijsje (Alleen maar nette mensen). 
    Herschrijf één pagina van een van de verhalen in het Nederlands dat Robert Vuijsje (of een andere jonge, moderne auteur van wie je ooit een boek hebt gelezen) zou gebruiken.
  2. Vind je dat het verhaal beter of slechter wordt als je het herschrijft in modern Nederlands? Licht je antwoord toe.  

B

  1. Noteer een titel van een boek uit het jaar 2000 of later dat jij hebt gelezen en dat je wat betreft de thematiek doet denken aan Er zit geen spek in de val
  2. Wat zijn de verschillen in de manier waarop de thematiek wordt uitgewerkt? Let op: dit is een ingewikkelde vraag die om een doorwrocht antwoord vraagt.
  3. Denk je dat de verschillen die je bij 2 hebt genoteerd zijn terug te voeren op de tijd waarin beide boeken respectievelijk zijn verschenen? Als je denkt dat het nodig is om bronnen over de jaren '50 te raadplegen, moet je dat doen. Licht je antwoord ook toe. 

C

Schrijf een beschouwing over de vraag of Koolhaas' verhalen al dan niet verouderd zijn. Besteed in ieder geval aandacht aan Koolhaas' stijl en thematiek. Als je denkt dat andere factoren ook een rol spelen, mag je die natuurlijk ook noemen - graag zelfs! 
Je beschouwing bestaat uit ongeveer 800 woorden.  

Gemaakt doorJohn Hoks en Marlies Schouwstra



BoekKoolhaas, Anton, Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen
NummerOpdracht N5/2
Niveau5
Studielast3 à 4 slu
Werkvormindividueel
Focusliteratuurgeschiedenis
Je leert

reflecteren op de cultuurhistorische waarde van het werk van een auteur.

Opdracht

Stel je voor. Nu je Er zit geen spek in de val gelezen hebt, ben je benieuwd naar de plaats van het literaire werk van Anton Koolhaas in de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Je zoekt op Literatuurgeschiedenis.nl naar meer informatie. Je ziet dat onder het lemma 'Twintigste/Eenentwintigste eeuw' niets over deze schrijver te vinden is. Dat verbaast je. Koolhaas heeft nota bene vier oeuvreprijzen en tal van andere prijzen voor zijn werk gekregen!

A

Schrijf Thomas Vaessens, hoofdredacteur van de site, over deze omissie een uitvoerige brief (500 woorden). Dat pak je als volgt aan:

  1. Je verdiept je in secundaire bronnen over het werk van Koolhaas (zie bronnen), want je begrijpt dat je een hoogleraar Nederlandse letterkunde niet zomaar overtuigt. Je maakt een overzicht van de gegevens die je in je brief kunt gebruiken.
  2. In de brief spreek je je verbazing uit over het ontbreken van Koolhaas op de site.
  3. Je toont begrip voor de mogelijk problematische positie van Koolhaas in de Nederlandse literatuur, maar pleit voor opname van de schrijver onder het lemma 'Twintigste/Eenentwintigste eeuw'. Hiervoor draag je goede argumenten aan.

B (extra)

Je geeft je docent de brief ter beoordeling. Bij de beoordeling 'uitstekend' kun je overwegen de brief aan Thomas Vaessens te sturen.

Bronnen
  1. pchooftprijs.nl | 'Anton Koolhaas' 
  2. schrijversinfo.nl | 'Literaire prijzen Anton Koolhaas'
  3. kunstbus.nl | 'Anton Koolhaas'
  4. nrcboeken.nl | Arjen Fortuin, 'Anton Koolhaas', in: NRC Handelsblad, 20 maart 2009 (deze tekst is ook te vinden onder Downloads)
  5. kb.nl | 'Anton Koolhaas (1912-1992)'
Gemaakt doorMonique Metzemaekers
Downloads




Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen - Koolhaas, AntonNiveau 4

Er zit geen spek in de val en andere dierenverhalen

Auteur:Koolhaas, Anton
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:152
Genre:dierenverhaal, verhalen
Tags:dieren, dood, eenzaamheid, natuur
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook verkrijgbaar op Daisy-rom.
De gehele bundel is opgenomen in Alle dierenverhalen, Amsterdam, Van Oorschot (2009).
Er zit geen spek in de val werd bekroond met de Lucy B. en C.W. van der Hoogt-prijs.
Anton Koolhaas ontving vier oeuvreprijzen: de Constantijn Huygensprijs, de Frans Erensprijs (beide in 1989), de P.C. Hoofprijs (1992) en, in 1973, de Tollensprijs voor zijn oeuvre van de voorafgaande vijf jaar. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 1 november 2017.

 

Introductie

Anton Koolhaas (1912-1992) was zowel schrijver als criticus en scenarioschrijver. Zijn vroegste verhalen werden gepubliceerd in NRC Handelsblad, eind jaren '30; zijn eerste bundel dierenverhalen, Poging tot instinct, verscheen in 1956. Er volgden talloze bundels en romans, veelal met dieren in de hoofdrol: Er zit geen spek in de val (1958), Vanwege een tere huid (1973; inmiddels ruim tweehonderdduizend exemplaren verkocht) en De laatste goendroen (1977).
Zijn romans Een pak slaag en De nagel achter het behang werden verfilmd door Bert Haanstra (de laatste onder de titel Dokter Pulder zaait papavers). Op zijn beurt schreef Koolhaas scenario's voor Haanstra: Bij de beesten af, Alleman en De stem van het water. Jarenlang werkte Koolhaas als docent aan de Amsterdamse Filmacademie, waar hij in 1968 directeur werd. Hij schreef toneelkritieken voor Vrij Nederland. In 1992 ontving Koolhaas de P.C. Hooftprijs voor zijn gehele oeuvre. Toen hem door een journalist telefonisch werd gevraagd naar een reactie zei hij: 'Ik zit op mijn balkon en steek rotjes af.'
Naast de P.C. Hooftprijs ontving hij voor zijn oeuvre de Constantijn Huygensprijs (1989), de Frans Erensprijs (1989) en de Tollensprijs (1973).
bron: vanoorschot.nl

Inhoud

In vijf afzonderlijke verhalen maken we achtereenvolgens kennis met de hazen Leendert en Mathilde, de muis Karel, de spin Balder D. Quorg, de eend Marie en de kalkoenen Nuurvik en Kuurdijl. Ze krijgen allemaal te maken met dingen die hun leven flink in de war gooien of zelfs regelrecht in gevaar brengen.

Leendert ontmoet Mathilde. Ze kunnen het uitstekend samen vinden, maar er zijn ook jagers in de omgeving. Muis Karel weet dat hij niet in de ouderwetse muizenval moet lopen, maar hij is jong en overmoedig en wil indruk maken, vooral op de vrouwelijke muisjes. Balder D. Quorg is een jonge spin, wiens eerste web vernield wordt en die daarmee niet overweg kan; hij raakt verbitterd en eenzaam. De eend Marie broedt op haar tien eieren en dat is een hele klus. Nog moeilijker wordt het al haar jongen in de gaten te houden, want overal loert gevaar. Op de kalkoenenboerderij hebben de kalkoenen vol koninklijke trots maar één doel voor ogen: flink te eten en dan te mogen sterven! Voor de kalkoenen Nuurvik en Kuurdijl liggen de zaken echter wat minder simpel.

Moeilijkheid

Het lastige van deze bundel zit 'm in drie zaken: de afstand tussen personages en lezer, de stijl en het vertelperspectief. Dat maakt dit boek tot een echte uitdaging voor N3-lezers. Aangezien de verhaallijnen eenvoudig zijn en ook de chronologie voor niemand problemen zal opleveren, kan deze lezer zich eenvoudig concentreren op die aspecten die wel ingewikkeld zijn.
Een beginnend N3-lezer die met alle drie de onderdelen moeite heeft, zal wellicht de uitdaging niet meer zien, en afhaken. Voor N4 is dit boek zeer geschikt als uitbreiding van de leeshorizon. Het laat deze lezers kennismaken met het korte verhaal, met dierenverhalen voor volwassenen en met een niet-alledaagse stijl. Vooral in dat laatste zal voor deze lezers de uitdaging liggen, zeker wanneer zij proberen na te denken over het waarom van de stijl, de stijlwisselingen en het perspectief. Die vragen zijn ook voor N5-leerlingen interessant. Daarnaast ligt de uitdaging voor hen in het kunnen plaatsen van het boek in de historische traditie van dierenverhalen.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Indicatoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid
Er zit geen spek in de val vraagt op sommige punten een redelijk grote bereidheid van de N4-lezer. Koolhaas benadert het dier als dier - hij maakt van zijn personages geen mensen in diergestalten - en leerlingen zullen moeten wennen aan zijn stijl. Voor N3-lezers maakt dit het boek lastig. Daarbij komt, dat het een bundel met vijf zelfstandige verhalen is en niet een roman met één doorlopend verhaal. N5-lezers zullen het werk waarderen vanwege Koolhaas' eigen kijk op het dier en zijn thema's als leven en dood. Voor hen zullen deze verhalen geen grote problemen opleveren.
  Interesses
Je hoeft niet speciaal van dieren of biologie te houden om deze verhalen te waarderen. De dieren kent iedereen (haas, muis, eend, spin, kalkoen). De verhalen moeten het niet hebben van snelle actie of opmerkelijke gebeurtenissen. Lezers (vooral N3) die dit zoeken, zullen de verhalen al snel saai vinden. Voor N4- en N5-lezers zal dit minder gelden.
  Algemene kennis
Het is handig om te weten waar de diersoorten voorkomen, hoe ze zich gedragen en iets te weten van hun natuurlijke omstandigheden. Deze zaken vormen het uitgangspunt van waaruit elk verhaal zich ontwikkelt. Specifieke ethologische kennis is niet nodig.
  Specifieke literaire en culturele kennis
De plot van de verhalen levert weinig problemen op. Lastiger is de vertelwijze en de vaak becommentariërende rol van de verteller in de verhalen. Een verteller die reflecteert op wat gebeurt vraagt inspanning van leerlingen, maar het is ook een uitdaging. Ook stilistisch kan de tekst op onderdelen lastig zijn. Kennis van het dierenepos of de fabel is voor de N3- of N4-lezer beslist niet nodig; voor de N5-lezer kan deze waardevol zijn, om de bundel in historisch perspectief te kunnen lezen.

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire

Koolhaas hanteert een afwisselend en breed vocabulaire: enerzijds eenvoudig en alledaags taalgebruik, soms ook plat, anderzijds abstract en wat formeel/afstandelijk. De dialogen van de dieren passen bij hun soort en zijn goed te volgen, maar zijn lang niet altijd volgens verwachting. Dit is wennen, zeker voor N3- en N4-lezers. Voor N5-lezers zal dit minder problemen opleveren.

  Zinsconstructies
De verhalen kennen wisselende zinsconstructies: van eenvoudige observaties en dialogen tot lange, complexe samengestelde zinnen die je soms twee keer moet lezen. Dat laatste vormt mogelijk een struikelblok voor N3-lezers.
  Stijl
De stijl van Koolhaas is direct, nuchter, laconiek, humoristisch, maar ook lyrisch. In sommige verhalen spelen dialogen een grote rol, in andere veel minder, afhankelijk van de diersoort (spinnen hebben minder stof tot converseren dan kalkoenen) en van de rol van de verteller in het verhaal. Dit heeft ook gevolgen voor de stijl. Beschrijving en reflectie zijn aan de verteller voorbehouden en maken de stijl soms lastiger, zeker voor de N3-lezer.

Vertrouwdheid met literaire personages

Karakters
Het draait om dieren die iedereen wel kent. In sommige verhalen speelt de mens een (bij)rol. De dieren hebben namen die goed passen bij hun soort, maar dit heeft niets karikaturaals. De kalkoenen hebben namen met opvallend veel u-klanken, de muizen hebben Hollandse jaren vijftignamen als Karel. Hun denken en voelen wordt realistisch beschreven, alsof het dieren zijn. Dat maakt de verhalen voor leerlingen (N3, N4 en N5) juist leuk en apart.
   Aantal karakters
In elk verhaal is het aantal karakters beperkt: een of twee dieren spelen de hoofdrol. Verder hangt het af van hoe solitair de diersoort is hoeveel bijfiguren er optreden: één (spin) tot veel (muizen).
   Ontwikkeling van en verhouding tussen de karakters
De dieren krijgen de emoties en verstandelijke overwegingen van een mens, maar hebben wel het denkvermogen en gedrag dat bij hun soort past. Ze vertonen dus uiteindelijk geen menselijk gedrag, maar ontwikkelen zich wel. Dit vereist van leerlingen een bereidheid om hierin mee te gaan. N3-leerlingen zullen hiervoor de meeste moeite moeten doen. Maar als ze dit kunnen, levert het ook wel wat op: een andere kijk op dieren.

Vertrouwdheid met literaire procedés

Spanning
Vrijwel altijd draait het in een verhaal om één centrale gebeurtenis die het leven van het dier totaal en voorgoed verandert. Het gaat dan ook om zijn reactie hierop, zijn gedachten en gevoelens.
  Chronologie
Alle verhalen worden chronologisch verteld. Van tijdsprongen en tijdvertraging wordt geregeld gebruik gemaakt. Flashbacks komen niet voor.
  Verhaallijn(en)

De verhaallijn wordt regelmatig en soms uitvoerig onderbroken door de verteller. Beide aspecten maken de verhalen lastiger dan ze lijken. Voor de N4- en N5-lezer kan dat juist interessant zijn; de N3-lezer zal er een uitdaging aan hebben.

  Perspectief
Alle verhalen worden verteld door een alwetende verteller, die regelmatig blijk geeft van zijn alwetendheid. Veel leerlingen zijn dit niet meer zo gewend; bovendien vertraagt het de actie.
   Betekenis
In alle verhalen valt wel een diepere thematische laag aan te boren die telkens draait om leven, dood en soms liefde of genegenheid. De verhalen krijgen hun betekenis door het denken en voelen van het dier, vooral over deze thema's. Belangstelling voor deze thematiek moet een leerling dan ook wel hebben. Daarnaast is het leuk te ontdekken hoe zorgvuldig Koolhaas dit denken en voelen overeenstemt met het waarneembare gedrag van het dier en zijn soort. Dat maakt zijn verhalen geloofwaardig, humoristisch en tragisch tegelijk. N3-lezers zullen moeite hebben met deze gelaagdheid; voor N4- en N5-lezers een reden ze te waarderen.

Relevante bronnen voor docenten

 
Jacques Kruithof, Vertellen is menselijk, essay over Koolhaas, Groningen, 1976

 

Geschreven door:

John Hoks