Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Over de auteur

Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekker) werd in 1820 geboren in Amsterdam. In zijn geboortehuis in de Korsjespoortsteeg kun je nu het Multatulimuseum bezoeken. Toen hij achttien was, vertrok hij naar Nederlands-Indië, waar hij ambtenaar werd. In 1856 kreeg hij een nieuwe functie: assistent-resident van Lebak op West-Java. Dit was een arm gebied, waar de bevolking honger leed en werd misbruikt. Douwes Dekker wilde een einde maken aan de misstanden en de positie van de Javanen verbeteren. Hij had een duidelijk beeld over hoe dit zou moeten gebeuren, maar de resident (zijn leidinggevende) dacht er anders over. Douwes Dekker nam ontslag en vertrok naar Nederland. Daar schreef hij over zijn periode in Lebak de roman Max Havelaar. Hij woonde een paar jaar in Nederland en daarna in verschillende landen in Europa. Hij bleef wel steeds schrijven, tegen allerlei vormen van onrecht, o.a. in zijn zeven bundels Ideeën. In 1887 stierf Douwes Dekker in Duitsland. Zelfs toen was hij nog origineel: hij was een van de eerste Nederlanders die zich lieten cremeren.

Inhoud

Eduard Douwes Dekker werd op 4 januari 1856 benoemd tot assistent-resident van Lebak. Al na drie maanden had hij een conflict met zijn leidinggevende en nam hij ontslag. In 1859 schrijft Douwes Dekker op een zolderkamer in Brussel binnen een maand de beroemd geworden roman Max Havelaar over zijn tijd in Lebak. Met deze roman wil hij aan zijn lezers laten zien dat niet hij, maar het Nederlandse bestuur in Nederlands-Indië fout was in de kwestie Lebak. Daarnaast houdt hij zijn lezers een spiegel voor waarin ze zichzelf kunnen herkennen als profiteurs van het koloniale systeem en hij laat hen zien wat de gevolgen van dit systeem zijn voor de Javanen. Hij hoopt zijn lezers wakker te schudden! Hij kiest daarvoor een ongewone literaire vorm: een raamvertelling met meerdere verhaallijnen en verschillende vertellers. Douwes Dekker slaagt in zijn opzet: hij wordt gelezen. Het lot van de Javanen verbetert daardoor nog niet direct, maar literair is Max Havelaar al vrij snel een succes. Meer dan 150 jaar na het verschijnen van dit boek, wordt het nog steeds gelezen (in 42 talen zelfs). Het is het enige boek dat naast de Bijbel is opgenomen in de 'Canon van de Nederlandse geschiedenis'.

Leesaanwijzingen

Als je mee wilt praten over een van de hoogtepunten van de Nederlandse literatuur, kun je eigenlijk niet om Max Havelaar heen. Het begin kan even doorbijten zijn, want je wordt dan toegesproken door een saai personage dat bepaald geen haast heeft. Maar als je weet vol te houden, laat je dan verrassen door de vernuftige structuur van deze roman en de verschillende schrijfstijlen. Ook wanneer je interesse hebt in het Nederlandse koloniale verleden of je meer wilt weten over Nederlands-Indië, is dit boek een aanrader. Wanneer je de charme van het verouderde taalgebruik niet kunt waarderen, kun je kiezen voor de (ingekorte) hertaling uit 2010.

Om over na te denken

De boodschap die Multatuli wil overbrengen met Max Havelaar stamt uit 1860. Wil dat zeggen dat die boodschap inmiddels gedateerd is? Herken ik mij misschien (tot mijn eigen schrik) in een van de Nederlandse karakters in deze roman? Waarom vinden wij met z'n allen dit boek zo belangrijk?

Waardering

'De inlandse bevolking had het in die tijd erg zwaar. Multatuli beschrijft dit heel duidelijk. Vooral het verhaal van Saïdjah en Adinda is erg zielig.'
Katja, 6 vwo, op: scholieren.com

'Na ongeveer 50 bladzijden had ik het boek het liefst aan de kant willen leggen, en als ik niet van tevoren had geweten dat Multatuli het personage Droogstoppel expres als "saai" en "langdradig" over wilde laten komen, had ik inderdaad het lezen gestaakt.'
Erik, 6 vwo, op: scholieren.com

'Het verhaal vind ik zeer goed. Weinig boeken besteden namelijk aandacht aan de onderdrukking van de Indonesiërs. Multatuli heeft het aangedurfd om naast een mooi verhaal, een thema uit te werken dat voor zijn tijd niet of nauwelijks werd beschreven. Een andere reden waarom ik dit zo'n goed verhaal vind is de manier waarop Multatuli de dingen beschrijft.'
Helena, op: scholieren.com

Meer weten?

'Max Havelaar' | www.literatuurgeschiedenis.nl
'Dat bliksems knappe boek: Max Havelaar' | www.literatuurgeschiedenis.nl
'Max Havelaar', op | entoen.nu
Over Multatuli, op | kb.nl
Museum gewijd aan de schrijver | multatuli-museum.nl
'Durf te denken - Multatuli' | human.nl | Multatuli in 3 minuten

Geschreven door:

Jannet Oosterhuis

Suggesties


Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Opdrachten

BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN4/1
Niveau4
Studielast1 à 2 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focuspersonages/betekenis
Je leert

de standpunten van de personages te ontdekken ten opzichte van de bedoeling van de roman

Opdracht

A

Als je 'Max Havelaar' intypt in Google, staat op nummer 1 niet de gelijknamige roman. De naam Max Havelaar wordt gebruikt door het keurmerk voor fairtrade. Ken je het? Bekijk een van de filmpjes uit de bronnen, over:

  1. Max Havelaar Fairtrade producten
  2. Max Havelaar Fairtrade koffie
  3. Max Havelaar Fairtrade bananen

Beantwoord de volgende vragen.

B

  1. Wie is tegenwoordig de grootste afnemer van fairtrade koffie?
  2. Vanuit welke plaats wordt alle koffie van dit bedrijf voor Europa, het Midden-Oosten en Afrika gebrand, verpakt en gedistribueerd?
  3. Amsterdam was in 1860 een koffieknooppunt. Leg uit waarom die koffiehandel zo belangrijk was voor Amsterdam/Nederland.
  4. Kun je, in het licht van je antwoord op vraag 3, begrijpen dat de Nederlanders van 1860 erop gebrand zijn de koffiehandel ongehinderd te laten voortgaan?
  5. Wat zouden de personages in de roman vinden van dit keurmerk dat de naam van Max Havelaar draagt? Geef in de tabel hieronder aan of ze dit keurmerk een goed of een slecht idee zouden vinden en waarom. Ondersteun de motivatie van elk personage met een kort citaat uit het boek.
  6. Waarom denk je dat Fairtrade voor de naam Max Havelaar koos?

Tabel

Personage

Goed of slecht idee?

Waarom?

Citaat

Max Havelaar

 

 

 

Batavus Droogstoppel

 

 

 

Ernest Stern

 

 

 

De regent van Lebak (de Adipati)

 

 

 

 

Bronnen
  1. 'Max Havelaar keurmerk voor Fairtrade', op: youtube.com
  2. 'Koffiefilm Max Havelaar', op: youtube.com
  3. 'Floortje Dessing in Equador, ambassadeur Stichting Max Havelaar', op: youtube.com
Gemaakt doorJannet Oosterhuis



BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN4/2
Niveau4
Studielast1 slu (exclusief bekijken hele film) voor opdracht A
Werkvormindividueel of tweetal
Focusperspectief/structuur
Je leert

nadenken over de vertelperspectief en structuur en de (on)mogelijkheden om die te vertalen naar een  boekverfilming

Opdracht

Let op: deze opdracht is er in twee versies:

A voor leerlingen die het hele boek hebben gelezen 

B voor leerlingen die alleen hoofdstuk 17 uit het boek hebben gelezen (het verhaal van Saïdjah en Adinda plus commentaar daarop en uitleg daarbij).

De roman Max Havelaar heeft een complexe structuur en een opmerkelijk vertelperspectief. Lees hierover eerst meer in de bron. Een hele uitdaging voor de regisseur die deze roman wil verfilmen.

A

  1. Bekijk nu de film Max Havelaar.
  2. Dat de structuur en het perspectief van de film anders zijn dan die van het boek, zie je o.a. aan de personages Saïdjah en Adinda. Beschrijf wat het verschil is tussen de positie van deze personages in het boek en in de film, gelet op structuur en vertelperspectief.
  3. Multatuli heeft deze personages in de roman opgenomen met een duidelijke bedoeling. Daarover vertelt hij aan het eind van hoofdstuk 17. Zou Multatuli tevreden zijn met de verfilming van Saïdjah en Adinda in Max Havelaar, als je let op zijn twee* bedoelingen met de roman? Leg uit waarom/waarom niet.
    *Zie de informatie op de leerlingpagina.

B

  1. Bekijk een fragment uit de film Max Havelaar, namelijk van 1:43 (scène 22) tot 2:08.
  2. Welke onderdelen uit hoofdstuk 17 kun je niet terugvinden in de film? Noem er minstens drie.
  3. Het laatste deel van hoofdstuk 17 kon de regisseur niet opnemen in de film. Hoe komt dat?
  4. Vind je dat de verfilming van het verhaal van Saïdjah en Adinda op deze manier logisch is met het oog op de bedoelingen van de roman Max Havelaar? Geef je antwoord plus een motivatie ervan in ca. 150 woorden.
Bronnen
  1. 'Max Havelaar', op: nl.wikipedia.org
Gemaakt doorJannet Oosterhuis



BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN4/3
Niveau4
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focuspersonages
Je leert

te reflecteren op de kenmerken van personages en de functie van die kenmerken

Opdracht

In deze opdracht ga je twee personages uit verschillende verhaallijnen met elkaar vergelijken: Batavus Droogstoppel en Max Havelaar.

  1. Vul de tabel hieronder in, om inzicht te krijgen in overeenkomsten en verschillen tussen deze personages. Vul tabel 1 aan met een zesde aspect naar keuze.
  2. Bekijk de ingevulde tabel. Op een schaal tussen 1 en 10: in hoeverre lijken deze personages op elkaar? (1 = absoluut niet, 10 = enorm)
  3. Vergelijk nu de stijl waarin de auteur deze personages beschrijft (in auteurstekst en in tekst van de personages zelf). Bestudeer eerst bron 1. Vul vervolgens tabel 2 in.
  4. Hoe kun je je uitkomsten bij 2 en 3 met elkaar in verband brengen?
  5. Max Havelaar is een roman met een bedoeling. Leg uit hoe de auteur de verhouding tussen deze twee personages gebruikt om dat doel te bereiken.

Tabel 1

  Batavus Droogstoppel             Max Havelaar                               
1 Uiterlijke kenmerken    
2 Karakter      
3 Naam    
4 Woonplaats    
5 Houding t.a.v. fictie    
   

 

Tabel 2

  Batavus Droogstoppel Max Havelaar
beeldspraak    
bijvoeglijke naamwoorden    
modern taalgebruik    
neologismen    
archaïsmen    
Engelse woorden    
ironie    
sarcasme    
cynisme    
plat taalgebruik    
formeel taalgebruik    
clichés    
herhalingen    

 

Gemaakt doorJannet Oosterhuis




Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Opdrachten

BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 slu (exclusief lezen tweede roman)
Werkvormindividueel of tweetal
Focuspersonages
Je leert

twee visies op een personage vergelijken

Opdracht

LET OP: Voor deze opdracht lees je niet alleen Max Havelaar, maar ook Tine of De dalen waar het leven woont (1987) van Nelleke Noordervliet. Overleg met je docent of je dit boek eveneens op je lijst mag zetten.
Maak eerst opdracht A. Pas daarna ga je Tine lezen. 

A

  1. In de roman Max Havelaar is Tine een bijpersonage. Welk beeld heb je van haar gekregen door het lezen van Max Havelaar? Noem minstens vier eigenschappen en licht toe waarom je deze keus maakt.
  2. Welk beeld krijg je van Max in de roman Max Havelaar? Noem minstens vier eigenschappen en licht je keus toe.

B

Lees nu Tine of De dalen waar het leven woont. Hierin is Tine de hoofdpersoon en Max een bijpersonage. Beantwoord daarna de volgende vragen.

  1. Hoe leerde je Tine kennen in de roman Tine? Noem weer minstens vier eigenschappen plus een onderbouwing van je keus.
  2. Dezelfde opdracht voor Max/Dek zoals je hem leert kennen in Tine: noteer weer minstens vier eigenschappen met een toelichting.
  3. a. Vergelijk nu je antwoorden bij A1 en B1 en noteer waar eventuele verschillen en overeenkomsten zitten. Hoe kun je die verschillen en overeenkomsten verklaren?
    b. Is jouw houding ten opzichte van het personage Tine veranderd na het lezen van de roman Tine?
  4. a. Vergelijk vervolgens je antwoorden bij A2 en B2 en noteer ook hier verschillen en overeenkomsten. Hoe kun je ze verklaren?
    b. Is jouw houding ten opzichte van het personage Max veranderd na het lezen van de roman Tine?
  5. Als je de opdracht met z'n tweeën uitvoert: vergelijk jullie antwoorden en bespreek overeenkomsten en verschillen. Noteer jullie conclusies.
  6. Welke verklaring kun je/kunnen jullie bedenken voor de verschillen tussen de personages Tine en Max/Dek in de twee romans?
  7. Welke Tine lijkt jullie realistischer: die uit Max Havelaar  of die uit Tine? Leg je antwoord uit en probeer een verklaring voor je bevindingen te formuleren.
  8. Welke Max/Dek lijkt jullie realistischer: die uit Max Havelaar of die uit Tine? Leg je antwoord uit en probeer een verklaring voor je bevindingen te formuleren.

C

Vind je het belangrijk dat een personage realistisch wordt beschreven als het gaat om mensen die werkelijk hebben bestaan? Of vind je dat het de taak van de schrijver is om er gewoon een mooi verhaal van te maken? Licht je antwoord toe.

Bronnen

Nelleke Noordervliet, Tine of De dalen waar het leven woont. Amsterdam, Meulenhoff, 1987

Gemaakt doorJannet Oosterhuis



BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN5/2
Niveau5
Studielast2 à 3 slu
Werkvormtweetal
Focusstructuur
Je leert

de structuur van de roman te analyseren

Opdracht
  1. Breng de structuur van de roman in kaart door de onderstaande tabel verder in en aan te vullen (t/m hoofdstuk 20).
  2. Max Havelaar  wordt geroemd om zijn opmerkelijke structuur. Maak aan de hand van de ingevulde tabel een grafische weergave van de structuur van Max Havelaar, waarmee je aan lezers die het boek nog niet kennen in één oogopslag duidelijk maakt wat er dan zo bijzonder aan is. Je mag hiervoor een vel papier of een pc gebruiken, of misschien heb je een ander idee: gebruik in elk geval je fantasie.
  3. Multatuli heeft niet voor niets gekozen voor deze ingewikkelde structuur. Welke mogelijkheden bood deze structuur hem? Met andere woorden: wat zou hij niet hebben kunnen laten zien als hij voor een eenvoudiger structuur had gekozen?
  4. Wat is jouw mening over de structuur van Max Havelaar? Maak je keuze en vul aan:
    a. Ik vind de structuur heel ingenieus bedacht, want ...
    b. Ik vind de structuur nodeloos ingewikkeld, want ...
    c. Ik heb niet echt een mening over de structuur; het gaat om WAT Multatuli vertelt; niet om HOE hij het vertelt, want ...

Tabel 

hoofdstuk perspectief verteller korte inhoud
1 ik-perspectief Droogstoppel stelt zichzelf voor 
2      
...       
etc       

  

Bronnen
  1. 'Perspectief', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Uitgeverij kleine Uil, 2009, blz. 101-106
Gemaakt doorJannet Oosterhuis




Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Opdrachten

BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN6/1
Niveau6
Studielast1 à 2 slu
Werkvormindividueel
Focusliteratuurgeschiedenis
Je leert

het werk plaatsen in een literaire stroming

Opdracht

In deze opdracht ga je de plaats bepalen van Max Havelaar binnen de literatuur van de 19e eeuw.

  1. Lees de pagina's van literatuurgeschiedenis.nl die je bij de bronnen vindt. Noteer kenmerken van twee grote literaire stromingen in de 19e eeuw: romantiek en realisme.
  2. Noteer per kenmerk in hoeverre je dit kenmerk al dan niet terugvindt in Max Havelaar. Licht dit, indien mogelijk, toe met een voorbeeld uit de roman.
  3. Verdedig een van onderstaande stellingen in een betoog van 600-800 woorden. Gebruik hierbij je notities van vraag 2.
    A. Max Havelaar  is representatief voor de romantiek.
    B. Max Havelaar breekt met de romantische traditie en is een realistische roman.
    C. Het is onmogelijk Max Havelaar in te delen bij romantiek of realisme, omdat kenmerken van beide stromingen even sterk zijn vertegenwoordigd in de roman.
Bronnen
  1. 'Romantiek in Nederland', op: literatuurgeschiedenis.nl
  2. 'Terug naar de realiteit', op: literatuurgeschiedenis.nl
Gemaakt doorJannet Oosterhuis



BoekMultatuli, Max Havelaar
NummerN6/2
Niveau6
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focuswerkelijkheid en fictie
Je leert

reflecteren op de relatie tussen fictie en werkelijkheid

Opdracht
  1. Droogstoppel steekt zijn afschuw van verzinsels niet onder stoelen of banken. Na zijn beroemde introductie zegt hij in de tweede zin van de roman: 'Het is myn gewoonte niet, romans te schryven, of zulke dingen' en later op de eerste bladzijde: 'en ik sta verbaasd over de onbeschaamdheid waarmede een dichter of romanverteller u iets op de mouw durft spelden, dat nooit gebeurd is, en meestal niet gebeuren kan.' (blz. 7)
    Bij zijn eigen zakelijke brief, in het tweede hoofdstuk, blijft Droogstoppel tussen de regels door benadrukken: 'Dit alles is de zuivere waarheid, lezer!' (blz. 13) Dit staat in schril contrast met de gedichten uit het pak van Sjaalman: 'Alles leugens en gekheid!'. (blz. 21)
    In hoofdstuk 17 is een andere verteller aan het woord. Na het verhaal vanSaïdjah en Adinda lees je: 'Ja, een bekentenis, lezer! Ik weet niet of Saïdjah Adinda liefhad. Niet of hy naar Batavia ging. Niet of hy in de kampongs werd vermoord met nederlandse bajonetten.' (blz. 215)
  2. Al deze uitspraken die te maken hebben met fictie en werkelijkheid staan in Max Havelaar, een roman. Schrijf een beschouwing waarin je deze uitspraken met elkaar in verband brengt. Gebruik daarvoor 700-1000 woorden. Lees ter inspiratie eerst een of meer bronnen.
Bronnen
  1. 'Max Havelaar', op: literatuurgeschiedenis.nl
  2. 'Dat bliksems knappe boek: Max Havelaar', op: literatuurgeschiedenis.nl
  3. 'Multatuli', op: literatuurgeschiedenis.nl
Gemaakt doorJannet Oosterhuis




Max Havelaar - MultatuliNiveau 5

Max Havelaar

Auteur:Multatuli
Jaar uitgave:1860
Uitgeverij:De Ruyter
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:284
Genre:geëngageerde roman, pamflet, raamvertelling
Tags:19e eeuw, kolonialisme, maatschappijkritiek, Nederlands-Indië
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek. In 1976 verfilmd door Fons Rademakers. In 2010 hertaald en ingekort door Gijsbert van Es. Gratis te downloaden voor ipad en e-reader op bibliotheek.nl

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 18 augustus 2014.

 

Introductie

Eduard Douwes Dekker (pseudoniem: Multatuli) werd in 1820 geboren in Amsterdam. Op zijn 19e startte hij als ambtenaar in Nederlands-Indië. Na een conflict met zijn leidinggevenden keerde hij in 1857 terug naar Nederland. Daar publiceerde hij in 1860 Max Havelaar, waarmee hij in één klap beroemd werd. Deze raamvertelling was enerzijds een aanklacht tegen de misstanden in Nederlands-Indië als gevolg van het cultuurstelsel en anderzijds een poging om zich van blaam te zuiveren. In literair opzicht was Max Havelaar een succes en Douwes Dekker besloot zich voortaan aan het schrijven te wijden. Hij publiceerde nog vele werken, waarin vaak het engagement en het romantisch-idealisme uit Max Havelaar zijn terug te vinden. Het in 1910 opgerichte Multatuli Genootschap stelt zich ten doel om de belangstelling voor het werk en de ideeën van Multatuli levend te houden. Het genootschap lijkt succesvol: in juni 2002 werd Max Havelaar door de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde uitgeroepen tot het belangrijkste Nederlandstalig letterkundige werk aller tijden.

Inhoud

De titel van deze roman, Max Havelaar of de koffieveilingen van de Nederlandse handelmaatschappij, geeft al aan dat er twee leeswijzen mogelijk zijn. De roman is een aanklacht tegen het cultuurstelsel en mismanagement van de bestuurders in Nederlands-Indië en daarvoor gebruikt Douwes Dekker een literaire vorm. Die aanklacht was in 1860 revolutionair, maar de vorm van de roman was dat eveneens. Aanvankelijk was het laatste een groter succes dan het eerste. Inmiddels hebben we het keurmerk Max Havelaar, maar ook om literaire redenen is de roman nog steeds interessant.
Max Havelaar is een raamvertelling waarin Droogstoppel, makelaar in koffie, zich tot de lezer richt en vertelt dat hij een pak kopij heeft gekregen van een oud-klasgenoot die hij Sjaalman noemt. Sjaalman vraagt aan Droogstoppel om zijn werk te publiceren, want het ontbreekt hem aan de financiële middelen om dat zelf te doen. Droogstoppel geeft een stagiair op zijn kantoor, Stern, de opdracht om een selectie uit de artikelen van Sjaalman te bewerken. Stern schrijft dan het verhaal van het personage Max Havelaar. Dit resulteert in een roman met verschillende perspectieven, verschillende verhaallijnen, verschillende stijlen. Als klap op de vuurpijl komt in het slothoofdstuk Multatuli zelf aan het woord om aan iedereen die het nog niet had begrepen onverbloemd te laten weten wat zijn bedoeling is met deze roman.

Moeilijkheid

In Max Havelaar is voor lezers van alle niveaus veel te ontdekken. N4-lezers zullen hier wel een flinke inspanning voor moeten leveren. Zij zouden zich direct al kunnen laten ontmoedigen door het verouderde taalgebruik en de verouderde zinsconstructies. In dat geval kunnen ze gelukkig gebruik maken van de hertaling van Gijsbert van Es, maar daarmee zijn niet alle moeilijkheden uit de weg geruimd. De vertelling is vaak traag en ontbeert veel actie. Daarbij steekt de roman technisch vernuftig, maar ook nogal complex in elkaar. Wanneer lezers onvoldoende gemotiveerd zijn om wat achtergrondinformatie over Nederlands-Indië op te zoeken, zal in de roman het een en ander langs ze heen gaan. Ook de ironie en humor in de roman is aan N4-lezers vermoedelijk niet besteed. Bij de betekenistoekenning worden N4-lezers geholpen doordat de auteur deze aan het eind van de roman onomwonden in de schijnwerpers zet.

Lezers van N5 en N6 zullen worden uitgedaagd om de complexiteit van de structuur van deze roman te doorzien: perspectief, personages en stijl bieden hier meer dan genoeg stof tot puzzelen. Wanneer ze daarin slagen, zullen ze die structuur ongetwijfeld waarderen. Wanneer N5-lezers het gedateerde taalgebruik als hinderlijk ervaren, kunnen ook zij kiezen voor de hertaling van Van Es. Ze kunnen nadenken over de wereld- en mensbeelden die in de roman naar voren komen en over de relaties tussen de roman en de werkelijkheid.

N6-lezers die Max Havelaar nog niet gelezen hebben, zullen beseffen dat dit een hiaat is in hun culturele ontwikkeling en alleen al daarom aan de roman beginnen. Zij zullen het taalgebruik uit 1860 vast kunnen waarderen en ze kunnen genieten van de humor en ironie in een aantal personages. Daarbij worden zij uitgedaagd om dit werk in een breder literair perspectief te plaatsen en te reflecteren op het hoe en waarom van de plaats van deze roman in onze literaire canon.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Descriptoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid Voor lezers van N5 en N6 zal de omvang van dit werk geen belemmering zijn om het te gaan lezen. N4-lezers zullen even een drempel moeten nemen. Die drempel betreft niet alleen de omvang van de roman, maar ook de breedsprakige stijl en (daarmee samenhangend) het lage tempo van de handeling.
  Interesses Lezers met interesse in andere culturen in vervlogen tijden, worden in Max Havelaar op hun wenken bediend. Dat geldt in het bijzonder voor hen die willen lezen over het koloniale verleden van Nederlands-Indië. Ten slotte kunnen literatuurliefhebbers niet om Max Havelaar heen: dit werk wordt nog steeds gezien als een (zo niet hét) hoogtepunt uit de Nederlandse literatuur.
  Algemene kennis Lezers van N5 en N6 treffen het met Max Havelaar: een andere cultuur in een andere tijd. Voor N4-lezers zal dit pittig zijn. N5-lezers worden uitgedaagd na te denken over de (gedateerde?) wereld- en mensbeelden die in Max Havelaar naar voren komen.
  Specifieke literaire en culturele kennis Lezers die al wat (of veel) weten van de geschiedenis van Nederlands-Indië hebben een voorsprong bij het lezen van deze roman. De roman kan hun visie op de geschiedenis verbreden. Voor lezers bij wie deze kennis ontbreekt, is het lezen van Max Havelaar een manier om meer te weten te komen over het Nederlandse koloniale verleden. Voor een goed begrip van de roman, zullen zij tijdens het lezen het een en ander moeten nazoeken (bijvoorbeeld over de bestuursstructuur in Nederlands-Indië).
Lezers van N5 en N6 kunnen nadenken over de plaats van de roman binnen de literatuur van de 19e eeuw.

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire Dat Max Havelaar uitkwam in 1860 is uiteraard te merken aan het taalgebruik. N6-lezers zullen dit kunnen waarderen als passend bij de tijd waarin het verhaal zich afspeelt. Voor N5-lezers zal het verouderde vocabulaire een uitdaging zijn. Voor N4-lezers kan het taalgebruik een drempel zijn. Zij zouden de (ingekorte) hertaalde bewerking kunnen lezen (door Gijsbert van Es, 2010).
  Zinsconstructies Ook de zinsconstructies in Max Havelaar dragen het stempel van 1860. Wanneer dit voor (N4-)leerlingen een te hoge drempel is, geldt ook hier het advies om te kiezen voor de hertaalde bewerking van Van Es.
  Stijl In Max Havelaar zijn er verschillende vertellers en de auteur heeft ze elk hun eigen (karakteristieke) stijl meegegeven. Dat maakt de stijl gevarieerd en daar zullen zowel N5- als N6-lezers van genieten. Zij zullen er hopelijk ook de humor van inzien. N4-lezers zullen er meer moeite voor moeten doen om te doorzien hoe de auteur de verschillende schrijfstijlen gebruikt.
Gijsbert van Es heeft spelling, vocabulaire en zinsconstructies geactualiseerd en is daarbij op zinsniveau dicht bij het origineel gebleven. Dat zorgt ervoor dat de stijlverschillen in de hertaling overeind zijn gebleven.

Vertrouwdheid met literaire procedés

Actie In de roman komen wel passages voor met actie, maar er zijn er meer met beschrijvingen, overdenkingen en bespiegelingen, waarin de actie weinig vaart heeft. Er zullen vast N4-lezers zijn voor wie het tempo te laag ligt. Bij de N5- en N6-lezers zullen dat er minder zijn.
  Chronologie Door de bijzondere compositie van Max Havelaar is de chronologie complex. Lezers van N6 zullen dit waarderen. Lezers van N5 zullen er een uitdaging in zien en dat is het zeker voor lezers van N4.
  Verhaallijn(en) De roman bevat meerdere verhaallijnen. N4-lezers zullen hier een flinke kluif aan hebben.
  Perspectief Door de compositie is eveneens het perspectief van Max Havelaar complex. Vooral de N4-lezer zal hier een flinke inspanning moeten leveren en soms in verwarring raken. Voor lezers van N5 en N6 een uitdaging.
  Betekenis Max Havelaar is bij uitstek een roman die meer wil zijn dan dat. Aan het eind van de roman komt de betekenis zelfs expliciet aan bod. Ook N4-lezers zal dit niet ontgaan. De manier waarop de auteur zijn boodschap overbrengt is intrigerend voor lezers van alle niveaus. 

Vertrouwdheid met literaire personages

Karakters De karakters in Max Havelaar verwijzen naar personen uit de realiteit of naar 'typen mensen' uit de realiteit. N4-lezers hebben misschien wat hulp nodig bij het doorzien hiervan. N5- en N6-lezers zullen dit waarderen en er betekenis aan kunnen geven.
  Aantal karakters Er is een aantal hoofdpersonages en een groter aantal bijfiguren. Lezers van N4 zullen hier geen problemen ondervinden.
  Ontwikkeling van de karakters De auteur wil de lezer kennis laten maken met de personages. Een ontwikkeling maken ze niet door (tot spijt van de auteur). De auteur hoopt vooral op een ontwikkeling bij de lezer.

 

Geschreven door:

Jannet Oosterhuis