Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Over de auteur

J.A. Schasz M.D. is een pseudoniem. Onder de naam van J.A. Schasz verschenen diverse satirische werken. Het gaat hier om een pseudoniem dat mogelijk is afgeleid van het Duitse 'schas' of 'schasz'. Dit betekent 'scheet' en wordt gebruikt om iets minderwaardigs mee aan te duiden. Volgens literatuurwetenschappers gaat het in werkelijkheid om de schrijver Gerrit Paape (1752-1803). Mogelijk heeft hij het pseudoniem na 1780 overgenomen van Pieter 't Hoen (1744-1828). Paape maakte deel uit van de patriottenbeweging, die in 1787 in opstand kwam tegen stadhouder Willem V en zijn regenten. 

Inhoud

Reize door het Aapenland is een verzonnen (imaginair) reisverhaal. Dat genre was in de 18de eeuw heel geliefd. Kritische schrijvers gaven hierin hun visie op politiek, kerk en maatschappij, eventueel schuilgaande achter een pseudoniem. Als satire op de Hollandse politiek zal Reize door het Aapenland in 1788 bij de machthebbers niet in goede aarde zijn gevallen. Vandaag de dag is de satirische boodschap echter nog heel actueel.

Via de ik-verteller maken we kennis met een apenmaatschappij. Daar komt hij terecht na op satirisch-sentimentele wijze zijn vrouw, het dienstmeisje, zijn paard en zijn hond te hebben laten verdrinken. Hij ontvlucht de mensenmaatschappij en belandt bij apen. Die bevolken een samenleving die in vele opzichten menselijk is: met vergaderen, een populariteitsstrijd onder machtshebbers, het beïnvloeden van stemgerechtigden en dergelijke, maar ook met onnozelheid en geilheid. Daarbij willen de apen het liefst van alles ook echt mensen worden. Volgens de ene partij kan dit alleen via innerlijke groei (wijsheid, eerlijkheid en deugd als dé ideale menselijke eigenschappen). De andere partij gelooft echter uitsluitend in uiterlijke aanpassing: het afhakken van de eigen staarten. Maar wie gaat nu zover om zichzelf uit vrije wil te verminken? Hoever reikt de invloed van politieke machtshebbers?

Leesaanwijzingen

Schijn bedriegt: door zijn omvang lijkt dit een gemakkelijk boek, maar de oudere taal vraagt om doorzettingsvermogen. De structuur is echter eenvoudig, gewoon chronologisch zonder tijdssprongen. Daar staat weer tegenover dat het verhaal over de apen één grote metafoor is voor de menselijke maatschappij. Maar zeker als je interesse hebt in de hedendaagse politiek en de moeite neemt je eerst te verdiepen in de historische situatie rond 1788, bijvoorbeeld door het voorwoord te lezen, zul je de satire beter kunnen herkennen en waarderen.

Om over na te denken

Wanneer overschrijdt de politiek de grens tussen informeren en indoctrineren? Hoe komt het dat grote groepen mensen door de geschiedenis heen steeds weer bereid blijken zich massaal achter extreme ideologieën en 'oplossingen' van machthebbers te scharen? Wat gebeurt er met de vrije wil in die gevallen?

Waardering

'Het leuke aan het verhaal vond ik de woordspelingen en de realistische situaties die soms ontstonden. Verder vond ik het verhaal een beetje makkelijk, en ik zag er ook niet echt een diepere laag in. Pas toen ik daarnaar op zoek ging, door de achtergrondinformatie uit die tijd, werd het interessant. Als je weet wat de bedoeling is van de schrijver wordt het verhaal ook gelijk een stuk duidelijker.'
Antoon, 6 vwo, op: scholieren.com

'Het stuk is zeker nog geschikt voor de jonge lezer van tegenwoordig, dit is vanwege de manier waarop het geschreven is. De humor die in het verhaal komt is erg leuk en nog steeds begrijpelijk. Er wordt tegenwoordig nog veel gelachen om apen in mensenkleding. De tekst is ook redelijk vlot geschreven, ondanks dat het in zeer ouderwets Nederlands is geschreven. De tekst is goed te begrijpen en het leest lekker door.'
Laurens, op: infocash.nl

'Ondanks sommige positieve punten, zoals de vreemde humor (…) overwegen de negatieve. Een vrij slechte verhaallijn (..), een onzinnig taalgebruik (…) en een vrij matig plot (…). Een diepere betekenis blijft voor mij onduidelijk, wat mede komt omdat ik niet in deze tijd geleefd heb, waardoor ik het kritische karakter ten opzichte van de menselijke maatschappij niet snap.'
Anoniem, op: collegenet.nl 

Meer weten?

nrcboeken.nl | recensie

Geschreven door:

Regina Buijze

Suggesties


Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Opdrachten

BoekSchasz, J.A., Reize door het Aapenland
NummerN3/1
Niveau3
Studielast3 slu
Werkvormdrietal
Focusactualiteit van historische tekst
Je leert

reflecteren op de actualiteit van historische tekst

Opdracht

Deze opdracht maak je bij voorkeur in een drietal. Als jij de enige in je klas bent die dit boek heeft gelezen, kun je de opdracht ook alleen maken. In dat geval kies je één van de drie thema's die bij vraag 1 worden genoemd.

In Reize door het Aapenland steekt J.A. Schasz de draak met een aantal thema's die in 1788 actueel waren. Het was zijn bedoeling de lezer daarmee aan het denken te zetten. In deze opdracht ga je onderzoeken in hoeverre de tekst de hedendaagse lezer nog aan het denken kan zetten.

Opdracht: bereid een presentatie voor waarin je actuele voorbeelden geeft bij zaken uit Reize door het Aapenland waarmee de schrijver de draak steekt. Ga als volgt te werk:

  1. Verdeel de volgende thema's onder de groepsleden:
    a. 
    huwelijkse trouw
    b. doorgeschoten idealisme
    c. politieke manipulatie
  2. Beschrijf (individueel) hoe elk van deze thema's wordt uitgewerkt in  Reize door het Aapenland. Gebruik daarvoor de volgende vragen als leidraad:
    a. Hoe belangrijk is huwelijkse trouw? Waar blijkt dat uit?
    b. In welk geval is sprake van idealisme dat doorschiet en daarmee ontaardt in waanzin? Waar blijkt dat uit?
    c. Op welke wijze worden apen door partijen gemanipuleerd? Waaruit blijkt dat er sprake is van niet waar te maken beloften?
  3. Probeer samen bij elk thema voorbeelden in de huidige maatschappij te vinden die overeenkomsten vertonen met de situatie in het Aapenland. Zoek in dag- en weekbladen en nieuwsprogramma's.
  4. Vinden jullie dat hedendaagse lezers nog steeds iets kunnen leren van  Reize door het Aapenland? Leg jullie antwoord uit.
Gemaakt doorRegina Buijze



BoekSchasz, J.A., Reize door het Aapenland
NummerN3/2
Niveau3
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focustekstbegrip
Je leert

reflecteren op belangrijke en minder belangrijke aspecten van het verhaal

Opdracht

Door het oude taalgebruik in Reize door het Aapenland moet je soms behoorlijk veel moeite doen om de tekst te volgen. Daardoor kan het voorkomen dat je er niet aan toe komt om na te denken over wat belangrijk en wat minder belangrijk is. Deze opdracht helpt je om dat onderscheid te maken.

  1. Kies een daad (of een beslissing) van een personage uit het verhaal die leidt tot een reeks (ingrijpende) gevolgen en daar dus de oorzaak van is. 
  2. Aanleiding: wat maakte dat dit personage een daad moest stellen?
  3. Reden: waarom verricht hij/zij juist deze daad? Hierbij zul je in veel gevallen zelf een (psychologische) verklaring moeten bedenken die te maken heeft met het karakter van de hoofdpersoon.
  4. Wat zijn de gevolgen van de daad?
  5. Maak een stroomschema waarin je achtereenvolgens vermeldt: 
     a. de aanleiding voor de daad;
     b. de reden;
     c. de daad (oorzaak);
     d. de keten van gevolgen.
    Je kunt op internet zoeken naar voorbeelden van stroomschema's door 'stroomschema' in een zoekmachine in te voeren. 
  6. Is de daad (of beslissing) die je bij vraag 1 hebt gekozen een belangrijke daad (of beslissing) in het licht van het hele verhaal? Of zou je nu een daad (of beslissing) van een personage kunnen aanwijzen die nog belangrijker was? 
  7. Wat is volgens jou de belangrijkste daad (of beslissing) die voorkomt in Reize door het Aapenland?

NB Controleer of reden en oorzaak op de juiste plaats staan met behulp van de signaalwoorden 'omdat' (reden) en 'doordat' (oorzaak) of 'daardoor' (gevolg).
'Omdat' heeft te maken met motieven van het personage, terwijl 'doordat' een oorzaak van buitenaf is. Vergelijk:

Voorbeeld:
Omdat ik geen zin had op te staan, ben ik te laat.
Doordat de bus niet rijdt, ben ik te laat.

 

Gemaakt doorRegina Buijze




Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Opdrachten

BoekSchasz, J.A., Reize door het Aapenland
NummerN4/1
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusgenre en stijl
Je leert

stijlkenmerken herkennen en toepassen

Opdracht
  1. Bestudeer bron 1 en 2. Zoek vervolgens in Reize door het Aapenland drie verschillende soorten voorbeelden van ironisch taalgebruik. Citeer deze in de eerste rij van onderstaand schema.
  2. Vul in de tweede rij van het schema in hoe dit stijlmiddel heet.
  3. Vul in de derde en vierde rij van het schema in wat het effect van het gebruik van deze stijlmiddelen op jou als lezer is en waardoor dit effect wordt veroorzaakt.
  4. In de vijfde rij noteer je een voorbeeld uit je dagelijkse reis van huis naar school, waarbij je gebruik maakt van hetzelfde stijlmiddel als je in rij 2 hebt genoteerd.
  5. Beschrijf nu jouw reis van huis naar school als ironische anekdote, waarbij je deze stijlmiddelen gebruikt. Het doel hiervan is dat je een mild spottend en humoristisch effect bereikt. Lengte circa een half A4.
  Voorbeeld 1 Voorbeeld 2 Voorbeeld 3
1. Citaat      
2. Naam stijlmiddel      
3. Welke effect?      
4. Waardoor effect?      
5. Reis van huis naar school       
 
Bronnen
  1. 'Ironie, cynisme, sarcasme', op: taaladvies.net
  2. 'Ironie', op: nl.wikipedia.org
Gemaakt doorRegina Buijze



BoekSchasz, J.A., Reize door het Aapenland
NummerN4/2
Niveau4
Studielast1,5 slu
Werkvormtweetal
Focuswerkelijkheid, personages en perspectief
Je leert

personages plaatsen in de historische tijd en oog krijgen voor een partijdig perspectief

Opdracht
  1. Bestudeer bron 1, 2 en 3 over de 18e-eeuwse strijd tussen patriotten en orangisten en de betrokkenheid van Gerrit Paape hierbij.
    a. Waarvoor stonden de patriotten, wat wilden zij bereiken?
    b. En waarvoor stonden de orangisten?
    c. Bij welke partij was Paape betrokken?
  2. Maak samen een taakverdeling: één van jullie gaat zich verdiepen in het beeld dat in  Reize door het Aapenland wordt gegeven van de patriotten (in de persoon van Nommer Een) en de ander in dat van de orangisten (in de persoon van Nommer Vijf).
  3. Ieder van jullie citeert in onderstaand schema trefwoorden waarmee de schrijver 'jouw' partij typeert. Noteer vooral woorden die horen bij een positief beeld en bij een negatief beeld.
  4. Vat samen welk beeld jullie van beide partijen krijgen.
  5. Past dit beeld bij de betrokkenheid van de schrijver?
  6. Beschrijf (individueel) in hoeverre het maken van deze opdracht je begrip van  Reize door het Aapenland heeft beïnvloed, verrijkt, verdiept, etc.
  7. Denk je dat het over algemeen aan te raden is om je te verdiepen in de historische context van oudere literaire werken? Waarom (niet)?
Personages
 
Nommer Een Nommer Vijf
Lichamelijke kenmerken

   
Kleding

   
Gedrag

    
Idealen

   
Omgang met anderen

       
Overige kenmerken

   
Totaalbeeld

   
Verklaring vanuit perspectief van schrijver

    

 

Bronnen
  1. 'Patriotten', op: nl.wikipedia.org
  2. 'Orangisme (Republiek)', op: nl.wikipedia.org
  3. 'Gerrit Paape', op: nl.wikipedia.org
Gemaakt doorRegina Buijze




Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Opdrachten

BoekSchasz, J.A., Reize door het Aapenland
NummerN5/1
Niveau5
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
Focustekstbegrip en interpretatie, tekstexterne verbanden, secundaire bronnen, argumenteren en schrijven
Je leert

door vergelijking van de historische en actuele werkelijkheid te reflecteren op de cultuurhistorische en actuele waarde en betekenis van een werk, en een pleidooi te schrijven voor het koesteren van die waarde in het middelbaar onderwijs

Opdracht
  1. Bestudeer de bronnen. Maak een schema waarin je de machtsverhoudingen in de Republiek in 1788 weergeeft. Wie stonden tegenover wie, van welke verschillen in denkbeelden was sprake, op welke waarden/ideologieën waren deze denkbeelden gebaseerd?
  2. Voeg aan het schema toe welke toespelingen de schrijver van Reize door het Aapenland maakt op machtsverhoudingen, denkbeelden, waarden/ideologieën. Let op ironie en houd oog voor de partijdigheid van de schrijver en het daardoor (mogelijk) onbetrouwbare perspectief van de verteller.
  3. Ga na welke boodschappen uit Reize door het Aapenland ook nu nog van toepassing zijn, hetzij op de politiek en/of maatschappij in het algemeen, hetzij op bepaalde partijen in het bijzonder.
  4. Schrijf een betoog van circa 400 woorden waarin je ervoor pleit Reize door het Aapenland te lezen in de bovenbouw van de middelbare school. Baseer je argumentatie op de boodschap die het boek volgens jou ook nu nog heeft. Trek parallellen tussen vroeger en nu, gebruik voorbeelden uit het boek. Sluit af met een aanbeveling in hoeverre een leerling hulp nodig heeft van de docent om het boek te kunnen begrijpen en waarderen.
Bronnen
  1. Peter Altena, 'Nawoord' bij Reize door het Aapenland, Peter Altena en Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2010.
  2. G.J. van Bork & P.J. Verkruijsse (red.), De Nederlandse en Vlaamse auteurs van middeleeuwen tot heden met inbegrip van de Friese auteurs. De Haan, Weesp 1985.
  3. 'Gerrit Paape', op: dbnl.org
  4. 'Literatuur en revolutie', op: literatuurgeschiedenis.nl
Gemaakt doorRegina Buijze



BoekSchasz, J.A., Reize door het Aapenland
NummerN5/2
Niveau5
Studielast3 slu (exclusief lees-/kijktijd Animal Farm)
Werkvormtweetal
Focusvergelijking
Je leert

overeenkomsten en verschillen tussen twee werken analyseren

Opdracht

Let op: voor deze opdracht moet je Engelse bronnen bestuderen.

In bron 1 noemt Jan Blokker Reize door het Aapenland 'de achttiende-eeuwse Animal Farm'. Hij doelt daarmee op de roman van George Orwell uit 1945. In deze opdracht ga je een onderzoekje doen naar overeenkomsten en verschillen tussen beide werken.

A
Bespreek met je docent Engels of je Animal Farm voor je lijst mag lezen. Zo ja, lees Animal Farm. Zo nee, dan mag je voor deze opdracht ook de animatiefilm Animal Farm (Engels ondertiteld) uit 1954 bekijken (bron 2).

B
Beantwoord nu de volgende vragen.
Over Animal Farm:

  1. Welk ideaal streven Old Major, Snowball, Napoleon en Squealer in eerste instantie na?
  2. Na verloop van tijd verschillen Snowball en Napoleon steeds meer met elkaar van mening. Beschrijf beider standpunten.
  3. Beschrijf welke veranderingen de dieren van Animal Farm in de loop van het verhaal doormaken.
  4. Welke rol speelt 'de mens' in Animal Farm? Bespreek de rol van Mr. Jones, Mr. Frederick en Mr. Pilkington.
  5. Naar welke historische personen verwijzen Old Major, Napoleon en Snowball? Als je moeite hebt met deze vraag, kun je bron 3 raadplegen.

Over Reize door het Aapenland:

  1. Welke idealen streven Nommer Een en Nommer Vijf na? Op welke manier willen zij hun ideaal verwezenlijken?
  2. Welke rol speelt 'de mens' in Reize door het Aapenland?
  3. Naar welke historische personen of groepen personen verwijzen Nommer Een en Nommer Vijf?

Over beide werken:

  1. Bespreek de overeenkomsten en verschillen in de idealen die de dieren in beide werken nastreven.
  2. Bespreek de overeenkomsten en verschillen in de rol die 'de mens' speelt in beide werken.
  3. Bespreek de overeenkomsten en verschillen in het politieke lading van Animal Farm en Reize door het Aapenland. Hulpvraag: bevatten de werken een politieke boodschap? Zo ja, welke?
  4. Reize door het Aapenland en Animal Farm worden tot twee verschillende genres gerekend, respectievelijk satire en dystopie. Desondanks vertonen de werken vrij veel overeenkomsten. Zoek in bron 4 naar informatie over beide genres en bespreek de vraag of de genres overdraagbaar zijn. Met andere woorden: zou je Reize door het Aapenland ook een dystopie kunnen noemen en Animal Farm een satire? Waarom (niet)?
  5. Bespreek ten slotte de vraag of je het eens bent met Blokkers opmerking dat 'Reize door het Aapenland de achttiende-eeuwse Animal Farm' is. Ondersteun je zienswijze met argumenten.
Bronnen
  1. Jan Blokker: 'Wij willen geen aap meer zijn'
  2. Animal Farm, animatie, Engels ondertiteld, op: Youtube
  3. 'Animal Farm: Analysis of major characters', op: sparknotes.com
  4. Letterkundig lexicon voor de neerlandistiek, op: de DBNL 
Gemaakt doorRegina Buijze




Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Reize door het Aapenland - Schasz, J.A.Niveau 4

Reize door het Aapenland

Auteur:Schasz, J.A.
Jaar uitgave:1788
Uitgeverij:Vantilt
Plaats:Nijmegen
Aantal pagina's:128
Genre:reisroman, satire
Tags:18e eeuw, politiek, reizen
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 augustus 2014.

 

Introductie

Achter het pseudoniem van (medisch) doctor J.A. Schasz gaat volgens literatuurwetenschappers de schrijver Gerrit Paape (1752-1803) schuil, mogelijk tot 1780 voorafgegaan door Pieter 't Hoen (1744-1828). Paape maakte deel uit van de patriottenbeweging, die in 1787 in opstand kwam tegen stadhouder Willem V en zijn regenten. De beweging wilde geen 'schijndemocratie', waarin politici alleen hun eigenbelang najoegen, maar een echte democratie. Maar deze revolutie mislukte en zoals Paape het uitdrukte: 'In Holland veranderen nooit de zaken, alleen de namen.'
Onder het pseudoniem van J.A. Schasz verschenen diverse satirische werken, waaronder Reize door het Wonderland (1780), Toneelwerken (1786), Reize door het Aapenland  (1788), Het Land der Willekeurigen (1789), Reize door het Land der Vrijwillige Slaaven (1790), Nieuwe Patriottische Werken (1795) en Vrolijke reis van een Engelschman, door Holland (1796).
In 1995 is Reize door het Aapenland bewerkt voor het toneel door Henri van Zanten en opgevoerd in Groningen en Amsterdam door toneelgroep Grand Crux. 
In 2012 verscheen er een biografie over Gerrit Paape door Peter Altena. 

Inhoud

Reize door het Aapenland is een verzonnen (imaginair) reisverhaal. Dat genre was in de 18de eeuw heel geliefd. Kritische schrijvers gaven hierin hun visie op politiek, kerk en maatschappij, eventueel schuilgaande achter een pseudoniem. Als satire op de Hollandse politiek zal Reize door het Aapenland in 1788 bij de machthebbers niet in goede aarde zijn gevallen.
Via de ik-verteller maken we kennis met een apen-maatschappij. Daar komt hij terecht na op satirisch-sentimentele wijze zijn vrouw, het dienstmeisje, zijn paard en zijn hond te hebben laten verdrinken. Hij ontvlucht de mensen-maatschappij en belandt bij apen. Die bevolken een samenleving die in vele opzichten menselijk is: met vergaderen, een populariteitsstrijd onder machtshebbers, het beïnvloeden van stemgerechtigden en dergelijke, maar ook met onnozelheid en geilheid. Daarbij is de vervulling van de hartenwens van de apen om daadwerkelijk mens te worden de inzet. Volgens de ene partij wordt deze wens werkelijkheid via een innerlijke aanpassing (wijsheid, eerlijkheid en deugd als dé ideale menselijke eigenschappen). De andere partij gelooft echter uitsluitend in het succes van een uiterlijke aanpassing. De politieke machtsspelletjes ontaarden uiteindelijk in een bloedige keuze: het afhakken van de eigen staarten.
Teruggebracht naar de politieke actualiteit van 1788 staan de verlichte apen die kiezen voor het innerlijk, voor de patriotten waar Paape deel van uitmaakte, en de machtswellustige apen voor de regenten en prinsgezinden. Wie die laatsten volgt en in het verhaal van 'Reize door het Aapenland' niet zelf denkt, verminkt zichzelf.
[bron: Altena P., Nawoord bij Reize door het Aapenland, Peter Altena en Uitgeverij Vantilt, Nijmegen, 2010]

Moeilijkheid

Voor N3-lezers zal dit een moeilijk boek zijn. Weliswaar is de omvang gering, maar een belangrijk struikelblok zal gevormd worden door het oudere taalgebruik, op het gebied van woordgebruik, spelling en zinsconstructie. Voor hen die doorzetten, zal de eenvoudige chronologische structuur wel te volgen zijn. Daar waar het verhaal echter draait om politieke machtsspelletjes, zal het ver van hen afstaan. Ook zullen de satirische vergelijkingen tussen apen- en mensenmaatschappij hun (groten)deels ontgaan.
Voor N4-lezers is dit boek een uitdaging. Zeker als zij interesse hebben in de hedendaagse politiek en de moeite nemen zich te verdiepen in de historische situatie rond 1788, zullen zij de satire beter kunnen herkennen en waarderen. Maar ook voor hen zal het taalgebruik een moeilijkheid vormen.
N5-lezers beschikken over de literaire ervaring waarmee ze oudere werken kunnen begrijpen, interpreteren en waarderen. Voor hen zal de taal geen belemmerende factor zijn. Zij zullen de parallellen herkennen tussen de apen- en mensenmaatschappij en zien dat deze kritische kijk op het politieke bedrijf van alle tijden is.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Indicatoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid De toegankelijke, moderne vormgeving en het geringe aantal pagina's zullen voor N4-lezers opwegen tegen het oude taalgebruik. N3-lezers zullen door dit laatste worden afgeschrikt, terwijl het voor N5-lezers inherent aan het historisch karakter van dit boek is.
   Interesses N5-lezers zullen vooral aangetrokken worden door de satirische vergelijking tussen apen- en mensenmaatschappij en het feit dat veel daarvan ook nu nog herkenbaar is. N4-lezers zullen via bijv. het voorwoord hiervan bewust moeten raken om de dubbele bodems te herkennen en waarderen. N3-lezers zal de ironie en satire (groten)deels ontgaan waardoor ze dit verhaal zouden kunnen beschouwen als een onnozel verzinsel.
   Algemene kennis Leerlingen kunnen dit boek beter waarderen naarmate ze kennis hebben van het actuele politieke bedrijf, dus kranten lezen en/of actualiteitenprogramma's volgen.
   Specifieke literaire en culturele kennis Kennis van en oog voor beeldspraak helpt bij de waardering van dit boek. Wie alles letterlijk leest, zal de inhoud minder waarderen dan een lezer die ervaring heeft met metaforen, ironie, sarcasme en dergelijke.

Vertrouwdheid met literaire stijl  

Vocabulaire De oudere taal - hoewel deels verklaard - is lastig voor N3-lezers. N4-lezers kunnen dit, met enige inspanning, aan, terwijl het voor N5-lezers past bij een historisch werk.
    Zinsconstructies Schasz gebruikt af en toe nogal lange en ingewikkelde zinsconstructies. Voor lezers op N3 nogal lastig.
   Stijl N4- en N5-lezers zullen meer oog hebben voor de ironie en het sarcasme dan N3-lezers.

Vertrouwdheid met literaire procedés

Actie

Het verhaal begint spannend en tevens humoristisch. De dialogen zorgen voor vaart en naar het einde toe loopt de spanning opnieuw op: zullen de apen zichzelf verminken? Er zijn veel korte hoofdstukken die aanmoedigen tot gedoseerd doorlezen, hetgeen voor N4-lezers gezien het taalgebruik noodzakelijk is. De hoofdstukken waarin het politieke machtsspel centraal staat, zullen voor hen lastiger zijn om doorheen te komen. Dit geldt zeker voor N3-lezers.

   Chronologie Het verhaal wordt chronologisch verteld en zal op dat gebied geen problemen opleveren. 
   Verhaallijn(en) Eén verhaallijn staat centraal: de belevenissen van de ik-persoon in de mensenwereld, gevolgd door de apenwereld. Aan het eind blijkt sprake te zijn van een droom, waardoor diverse elementen uit het begin opnieuw worden aangestipt (zoals de zwangerschap van het dienstmeisje).
   Perspectief Het gehele verhaal wordt vanuit een ik-perspectief verteld. De ik-persoon is vooral observator in de apenwereld. Hij getuigt van verwondering of afschuw; aangezien hij een mens is, wordt tegen hem opgekeken, maar bij het geven van adviezen houdt hij zich op de vlakte. N3-lezers die de oude taal voor lief nemen, zullen de betrokken verteltoon waarderen; N4- en N5-lezers zullen bovendien oog hebben voor de onderkoelde humor van de verteller. 
   Betekenis Door N3-lezers kan 'Reize door het Aapenland' worden gelezen als een verhaal dat zich afspeelt in een fantasiewereld, vergelijkbaar met Gullivers reizen. Vanaf het eerste tot het laatste hoofdstuk zullen N3-lezers vraagtekens zetten bij het handelen van de hoofdpersoon en de ideeën van de apen. Op hen zal het einde ongeloofwaardig overkomen: welk volk gaat over tot zelfverminking? N4-lezers zullen meer oog hebben voor de ironische betekenis: het volk dat zich door zijn leiders laat indoctrineren en zo tot wandaden in staat is, zelfs als deze gelijkstaan aan zelfdestructie. Zij zullen ook parallellen kunnen trekken met de hedendaagse geschiedenis. N5-lezers zullen nog meer lagen in deze satire ontdekken met behulp van secundaire literatuur (bijvoorbeeld niet alleen het voorwoord, maar ook het nawoord) en het verhaal en de schrijver daardoor kunnen plaatsen in de historische context van 1788.

Vertrouwdheid met literaire personages

Karakters De hoofdpersoon is de voornamelijk observerende ik-verteller die er tevens alert op is steeds zijn eigen hachje te redden. Hij maakt geen innerlijke ontwikkeling door. Dat geldt evenmin voor de apenhoofden nr. een en nr. vijf. Zij staan qua ideeën en wijze van handelen recht tegenover elkaar. Met name de aanhangers van de laatste moeten het in het boek ontgelden, maar dat wordt alleen duidelijk voor een lezer die de ironie en het sarcasme herkent en zich bewust is van de overeenkomsten met de (historische) werkelijkheid van de mensenmaatschappij. 
   Aantal karakters Bij het lezen over het politieke machtsspel zal het voor N3-lezers lastig zijn de verschillende partijen uit elkaar te houden. De N4-lezers zullen hier met enige moeite wel in slagen. Voor N5-lezers is dit geen probleem.
   Ontwikkeling van de karakters De politieke verhoudingen zijn tamelijk stereotype beschreven en van ontwikkeling in personages of verhoudingen is geen sprake, dus als een leerling erin slaagt partijen van elkaar te onderscheiden, zal de verhoudingen tussen hen ook wel kunnen doorgronden.
Relevante bronnen voor docenten   A.J. Hanou,  'Verlichte vrijheid. Iets over een denkbeeld in imaginaire reizen' (2002), op: dbnl.org
'Literatuur en revolutie', op: literatuurgeschiedenis.nl

 

Geschreven door:

Regina Buijze