Nederlands - 15 t/m 19 jaar

De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Over de auteur

Harry Mulisch werd op 29 juli 1927 geboren in Haarlem. Zijn vader was van Oostenrijkse afkomst, zijn moeder was Joods. Zijn vader werkte in de Tweede Wereldoorlog voor een bank die samenwerkte met de Duitsers en heeft daarvoor drie jaar in de gevangenis gezeten, na de oorlog. Tegelijk is het echter ook wel zo dat juist de positie die zijn vader had er voor gezorgd heeft dat Harry en zijn moeder nooit opgepakt zijn in de oorlog. Deze familieachtergrond bracht Mulisch tot de uitspraak 'Ik ben de Tweede Wereldoorlog'.
Na zijn debuut in 1947 werd Mulisch snel een veelgelezen schrijver. Zijn vroege verhalen zijn vaak zeer fantasierijk en zitten vol kronkelende gedachten en vreemde gebeurtenissen. Ook de belangrijkste wereldgebeurtenis uit zijn jeugd, de Tweede Wereldoorlog, keert vaak terug in zijn werk. Vanaf het verschijnen van De aanslag wordt Mulisch' lezerspubliek nog groter. Het boek is een ongekend verkoopsucces in binnen- en buitenland. De boeken daarna worden alle bijzonder goed ontvangen en verkocht, met als hoogtepunt De ontdekking van de hemel, in 1992, dat zelfs uitgeroepen wordt tot beste Nederlandse boek van de eeuw.
Mulisch heeft tijdens zijn leven belangrijke literatuurprijzen gewonnen, maar had ook veel critici, die zich vooral schenen te ergeren aan de houding van de man Mulisch, die met veel overtuiging over zijn eigen kwaliteiten kon spreken en schrijven, zonder dat duidelijk was in hoeverre hij dat ironisch bedoelde.
Op 30 oktober 2010 stierf Mulisch aan de gevolgen van kanker. Overigens was hij een aantal maanden daarvoor al 'dood', toen Teletekst per ongeluk meldde dat hij was overleden. 's Avonds op tv kon hij lachend vertellen dat het zover nog niet was. Er was sprake van een vergissing - een die hij zelf had kunnen verzinnen.

Inhoud

Op een koude avond vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog, in de hongerwinter van 1944-1945, overkomt de achtjarige Anton Steenwijk een ramp: twee verzetsstrijders schieten een collaborateur dood, vlakbij Antons huis. In de chaos die volgt, neemt de Duitse bezetter wraak: Antons huis gaat in vlammen op en zijn ouders en broer worden doodgeschoten. Anton groeit hierna op bij zijn oom en tante in Amsterdam en probeert letterlijk en figuurlijk afstand te nemen van de verschrikkelijke gebeurtenissen van toen. Die gebeurtenissen blijven hem echter achtervolgen: op verschillende momenten in zijn leven komt hij mensen tegen die op een of andere manier te maken hebben gehad met de aanslag uit zijn jeugd. Door hen blijft hij over die avond nadenken en komt hij er langzaam achter wat er nu precies gebeurd is. Wie kan hij de schuld geven van de dood van zijn broer en ouders?

Leesaanwijzingen

Het kan zijn dat je een beetje moet wennen aan de vertelsituatie in dit boek. Je volgt weliswaar Anton door zijn leven, maar tegelijkertijd spreekt er dikwijls een verteller tegen je, die uit de gebeurtenissen rond Anton soms ingewikkelde conclusies trekt. Laat je daar niet door afleiden als je dat lastig vindt: het verhaal is heel goed te volgen, zelfs als je de toevoegingen van de verteller moeilijk te begrijpen vindt. Wel moet je er rekening mee houden dat De aanslag op het eerste gezicht een niet heel erg emotioneel boek is. Als je graag intensief meeleeft met een hoofdpersoon en graag een traantje wegpinkt tijdens het lezen, is dit boek wellicht minder geschikt voor je. Als je er daarentegen van houdt aan het denken te worden gezet over morele zaken als schuld of filosofische kwesties als tijd zal je erg veel plezier beleven aan deze roman, die niet voor niets een van de best verkochte en meest gelezen boeken uit de Nederlandse literatuur is.

Om over na te denken

Hoe lang blijft een verschrikkelijke gebeurtenis erg? Waarom hebben mensen er altijd behoefte aan om een schuldige aan te wijzen? Wat is schuld eigenlijk? Wat is belangrijker: verleden, heden of toekomst?

Waardering

'Ik heb geen negatieve dingen gevonden aan dit boek. Alles hangt heel erg samen met elkaar. Het is helemaal op elkaar afgestemd. Ieder dingetje heeft wel een diepere betekenis. Ik denk dat dit boek een verhaal apart is. Er zijn natuurlijk wel veel boeken over de oorlog, maar dit boek besteedt meer aandacht aan het leven daarna.'
Sweetz, 5 havo, op: www.scholieren.com

'Ik vond het een interessant en leerzaam boek om te lezen. Mulisch heeft een poging gedaan om een deel van de oorlog en de naweeën van die oorlog te beschrijven en ik denk dat dat uitstekend gelukt is. Af en toe vond ik het boek een beetje saai. Bijvoorbeeld op de begrafenis en bij Takes thuis. Het boek was duidelijk en makkelijk te begrijpen.'
Thomas, op: www.scholieren.com

'Ik vind dat De aanslag op een goede en originele manier geschreven is, want je krijgt niet het gevoel dat er elementen uit andere verhalen in verwerkt zijn. Ook al gaan er veel mensen dood, waarvan sommige op een gruwelijke manier, wordt het niet op zo'n manier beschreven dat ik het als schokkend ervoer.'
Alexander, 5 vwo, op: www.scholieren.com

Meer weten?

www.mulisch.nl | over de belangrijkste motieven in Mulisch' werk
www.literatuurgeschiedenis.nl | over Harry Mulisch

Geschreven door:

Martijn Koek

Suggesties


De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Opdrachten

BoekMulisch, Harry, De aanslag
NummerN3/1
Niveau3
Studielast1
Werkvormtweetal
Focusperspectief
Je leert

reflecteren op de werking van het perspectief

Opdracht

1
Anton maakt op zijn achtste iets afschuwelijks mee: hij verliest zijn ouders en broer en is dan, zo zou je kunnen zeggen, alleen op de wereld. Is De aanslag daarmee ook een droevige roman? Heb je tijdens het lezen een traantje moeten wegpinken/een zakdoek nodig gehad? Kies uit: ja, regelmatig / een enkele keer / nee, nooit.

2
Mensen reageren allemaal verschillend wanneer ze een verschrikkelijke gebeurtenis hebben meegemaakt. Toch hebben onderzoekers wel een aantal gedragingen gevonden die je vaak terugziet bij mensen die een trauma moeten verwerken en/of rouwen. Hieronder zie je de meest voorkomende (zie ook bron 1):

Herbeleven

- steeds weer aan de gebeurtenis denken
- naspelen wat er is gebeurd
- nachtmerries hebben
- heftig reageren op dingen die aan de gebeurtenis doen denken (emotioneel of lichamelijk)

Vermijden

- er niet over willen praten
- plaatsen, dingen of mensen die doen denken aan de gebeurtenis vermijden
- ontkennen dat het is gebeurd- zich terugtrekken/afzonderen
- plezier in hobby's en interesses verliezen
- negatieve gedachten over de toekoms hebben

Verhoogde prikkelbaarheid

- moeite hebben met concentreren
- moeilijk inslapen/doorslapen
- snel boos zijn op anderen
- snel schrikken (bijvoorbeeld van harde geluiden)
- heel waakzaam zijn

Overige reacties

- schuldgevoelens hebben
- last hebben van buikpijn/hoofdpijn
- regressief gedrag (bijvoorbeeld weer in bed plassen of duimzuigen, zich aan ouders vastklampen)
- roekeloos zijn (bijvoorbeeld zonder te kijken de straat oversteken)

Welke van deze gedragingen zie je ook bij Anton terug? Vul hiervoor de tabel in:

Gedragingen Volgens mij heeft Anton daar wel/geen last van Want...      
Herbeleven    
Vermijden    
Verhoogde prikkelbaarheid    
Overige reacties     

 

3
In de laatste episode krijgt Anton in zijn Italiaanse huisje een angstaanval. (Vanaf: 'Omdat de slager in het dorp…'). Bij welk van de gedraging(en) in het schema past dit hoofdstuk het best? Licht je antwoord toe.

4
Aan het slot van de roman, als Anton de hele toedracht weet, bevindt hij zich in een mensenzee. Passen de gevoelens die hij dan heeft bij de gedragingen die bij vraag 2 staan beschreven? Licht je antwoord toe.

5
Stel je voor: Mulisch had de scenes uit vraag 3 en 4 vanuit het ik-perspectief van Anton geschreven. Met welke uitspraken ben je het dan eens en met welke niet? Licht je antwoord steeds toe. 

  1. De aanslag zou een emotioneler boek zijn.
  2. De aanslag zou dan een beter boek zijn.
  3. De aanslag zou dan een geschikter boek zijn voor mensen die zelf een trauma te verwerken hebben.
  4. De aanslag zou een boek zijn waar je dieper over moet nadenken dan nu het geval is.

6
Waarom zou Mulisch voor De aanslag nu juist gekozen hebben voor een auctoriale verteller? Baseer je antwoord op wat je bij vraag 1 t/m 5 hebt geantwoord. 

Bronnen
  1. 'Toolkit Kind en Trauma', op: www.umcutrecht.nl
Gemaakt doorMartijn Koek



BoekMulisch, Harry, De aanslag
NummerN3/2
Niveau3
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focustitel
Je leert

reflecteren op de betekenis van de titel

Opdracht

A

  1. Aan het eind van het boek bedenkt Anton het antwoord op een vraagstuk uit een cryptogram waar hij al een tijdje mee bezig is. Wat is dat antwoord?
  2. De titel van de roman is ook een woord dat vele betekenissen kan hebben en daardoor nogal eens in puzzels en cryptogrammen voorkomt. Hieronder vind je 47 puzzelwoorden die passen bij cryptische omschrijvingen met het woord aanslag:
    3 letters RYP - RIJP
    4 letters KNAL - PLAN - RAID - ROET - TAKS - TAXE - IJVER
    5 letters DROES - KORST - ROEST
    6 letters AANVAL - IMPACT - MIKKEN - TOELEG - TOUCHÉ
    7 letters COMPLOT - DROESEM - MISDAAD - ONTWERP - OVERVAL - TAXATIE - UITSLAG
    8 letters AFZETSEL - CORROSIE - DOODSLAG - NEERSLAG - TANDSTEE
    9 letters ATTENTAAT - BEZINKSEL - EVALUATIE - SCHATTING - TANDSTEEN - VOORNEMEN} 10 letters AANRANDING - AANTASTING - BOMAANSLAG
    11 letters AANPLAKKING - MOORDPOGING - ONDERNEMING
    12 letters ACCIACAMENTO - MOORDAANSLAG - SAMENZWERING
    13 letters AANSLAGBILJET
    15 letters BELASTINGBEDRAG - BELASTINGSCHULD
  3. Een titel van een roman kan een letterlijke betekenis hebben, die rechtstreeks verwijst naar gebeurtenissen in het verhaal, maar ook een figuurlijke/symbolische. Kijk in de bovenstaande lijst en vul het onderstaande schema 1 in. Zoek begrippen die je niet kent op in het woordenboek. Zorg ervoor dat in elke kolom minimaal 5 begrippen komen.

Betekenis van de titel De aanslag

Uit de bovenstaande mogelijkheden verwijzen deze letterlijk naar het verhaal 

Uit de bovenstaande mogelijkheden verwijzen deze figuurlijk naar het verhaal  

1    
2    
3    
4    
5    

  

B

  1. Kijk nog eens terug naar je antwoord op vraag A1. Zou Mulisch dat woord letterlijk, figuurlijk of zowel letterlijk als figuurlijk hebben bedoeld? Leg je antwoord uit.
  2. Mulisch heeft bedacht dat Anton aan het eind van het verhaal met een cryptogram bezig is. Had hij van Anton net zo goed een postzegelverzamelaar kunnen maken? Leg uit waarom wel/niet.
  3. Zou Mulisch de titel vooral figuurlijk hebben bedoeld of vooral letterlijk? Of zou hij de figuurlijke en de letterlijke betekenis(sen) van even groot belang vinden? Leg je antwoord uit en baseer je daarbij op de antwoorden die je gegeven hebt op bovenstaande vragen.
Bronnen

De puzzelwoorden in deze opdracht zijn ontleend aan: www.mijnwoordenboek.nl

Gemaakt doorMartijn Koek




De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Opdrachten

BoekMulisch, Harry, De aanslag
NummerN4/1
Niveau4
Studielast1 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusbetekenis
Je leert

reflecteren op de reikwijdte van morele uitspraken in een roman

Opdracht

A

Op de - enigszins merkwaardige - site www.tipsvooruwsucces.nl staat een veelvoorkomende manier van omgaan met 'schuld' beschreven als 'het verwijtspelletje'. Je kent het spelletje misschien nog wel van vroeger: 'Je weet best dat je je broertje niet mag slaan!' - 'Ja, maar hij begon!'. Iemand anders een verwijt maken voor je eigen fouten is makkelijk. Je maakt bijvoorbeeld een fout en iemand laat je er schuldig over voelen.

Als verdediging verwijt je iemand iets:
'Ik kreeg een botsing omdat jij de radio te hard had gezet!'
'Het is niet mijn schuld dat de soep te zout is! Je recept is gewoon verkeerd.'
'Als we een nieuwere computer hadden gehad, dan had ik de bestanden niet weggegooid.'

Verwijten worden gebruikt om zwakte, slechte prestaties en mislukkingen mee te verklaren.
'Mijn baas is zo'n zak, ik kan mijn werk niet gedaan krijgen.'
'Ik moest mijn verfwinkel wel sluiten, omdat de plaatselijke economie in een dip kwam.'
'Ik krijg niet genoeg betaald om tegen iedere klant aardig te zijn.'

Verwijten worden ook voor persoonlijke problemen gebruikt:
'Ik ben neerslachtig vanwege de tragedies op televisie.'
'Ik kan mijn vrouw niet trouw blijven, want ik heb een chemische onevenwichtigheid.'
'Ik kan niet ophouden met roken, want mijn vader sloeg me vroeger.'

Herken je wat hier boven staat? Bij jezelf, bij anderen? Formuleer een verwijt-uitspraak die je zelf wel eens gedaan hebt of had kunnen doen.

B

Je zou kunnen zeggen dat Truus Coster uit De aanslag een oplossing heeft bedacht. In hoofdstuk 3 van het eerste deel zegt zij het volgende tegen Anton:

'Luister. Ze zullen je misschien van alles wijsmaken, maar je moet nooit vergeten dat het de moffen zijn, die jouw huis in brand hebben gestoken. Wie het gedaan heeft, heeft het gedaan, en niet iemand anders.'
'Dat weet ik toch,' zei Anton, een beetje verontwaardigd. 'Dat heb ik toch zeker zelf gezien.'
'Jawel, maar dat hebben ze gedaan omdat die hufter daar is geliquideerd, en ze zullen zeggen, dat het dus de schuld van de illegaliteit is dat ze dat moesten doen. Ze zullen zeggen dat die illegalen wisten, dat er dan zulke dingen zouden gebeuren, en dat het dus hun schuld is.'

Kies vier van de uitspraken bij vraag 1 en formuleer steeds een antwoord dat Truus Coster zou geven. Gebruik hiervoor tabel 1.

Tabel 1

   Uitspraak                                            Antwoord Truus Coster                               
1    
2    
3    
4    

 

C

Later in de roman komt Anton Cor Takes tegen. Ook hij heeft zo zijn ideeën over schuld en hij verwoordt die in het derde hoofdstuk van de vierde episode. Herlees dit hoofdstuk. Zijn de ideeën van Cor vergelijkbaar met die van Truus? Licht je antwoord toe.

D

www.tipsvooruwsucces.nl geeft ook nog aan wat de voordelen zijn als je je verantwoordelijkheid neemt (dat wil zeggen: als je niet steeds iets of iemand anders de schuld geeft):

  • Je hebt meer persoonlijke macht.
  • Andere mensen of dingen hebben minder controle over je lot.
  • Slechte omstandigheden beginnen te verbeteren. Je bent gezonder en gelukkiger.
  • Niemand kan je beheersen zonder je goedkeuring.
  • Je voelt je vrijer en minder gevangen.
  • Je wordt zelf de grootste kracht in je toekomstige succes.

Welke van deze voordelen gelden voor Truus, Cor en Anton? Gebruik tabel 2 voor je antwoord.

Tabel 2

  

Geldt wel             

Geldt niet              

Twijfel                  

Truus      
Cor      
Anton       

  

E

Streep nu door wat niet van toepassing is, en vul aan:
Harry Mulisch had zich helemaal / meer wel dan niet / meer niet dan wel / helemaal niet kunnen vinden in wat de site www.tipsvooruwsucces.nl vertelt over schuld. Uitleg: (baseer je uitleg op je antwoorden bij vraag 1 t/m 4). 

Gemaakt doorMartijn Koek



BoekMulisch, Harry, De aanslag
NummerN4/2
Niveau4
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focuspersonages
Je leert

reflecteren op de relatie tussen de wijze waarop personages zijn beschreven en de mogelijke betekenis van het boek

Opdracht

In oorlogsverhalen spelen helden vaak een grote rol. Maar wat is een held nu precies? Bekijk de onderstaande mogelijke kenmerken van een held:

  • Een held is dapper
  • Een held is een voorbeeld voor anderen
  • Een held verricht goede daden
  • Een held zet zich in voor anderen ten koste van zichzelf
  • Een held is... [hier kun je zelf een kenmerk invullen
  1. Vind jij jezelf een held? Leg uit waarom wel/niet.
  2. In tabel 1 zie je enkele personages uit De aanslag. Geef bij elk personage aan welk van de kenmerken van een held (zie vraag 1) je terug vindt in De aanslag en bewijs dat vervolgens met voorbeelden uit het boek.
  3. Een van de bekendste Nederlandse helden uit de Tweede Wereldoorlog is verzetsstrijdster Hannie Schaft, die vlak voor de bevrijding is geëxecuteerd door de Duitse bezetter. Lees een korte samenvatting van haar leven in bron 1.
  4. Vinden jullie Hannie Schaft een heldin? Waarom wel/niet? Baseer jullie antwoord in elk geval op de kenmerken die genoemd staan bij vraag 1.
  5. Harry Mulisch heeft zeker inspiratie gehaald uit het leven van Hannie Schaft, toen hij De aanslag schreef. Het personage Truus Coster is op haar gebaseerd. In hoofdstuk 3 van deel 1 ontmoet Anton haar. Herlees dit hoofdstuk en vergelijk het met wat je over Hannie Schaft gelezen hebt. Geef in tabel 2 aan waar je overeenkomsten ziet en waar je ziet dat Mulisch iets toegevoegd heeft aan wat Wikipedia vertelt over Hannie Schaft.
  6. Is De aanslag een boek over Hannie Schaft? Leg je antwoord uit en baseer je uitleg op je antwoorden op vraag 1 t/m 5.
  7. Is De aanslag een boek over helden? Leg je antwoord uit en baseer je uitleg op je antwoorden op vraag 1 t/m 6.
  8. Is De aanslag een boek over de oorlog? Leg je antwoord uit en baseer je uitleg op je antwoorden op vraag 1 t/m 7.
  9. Is De aanslag een boek over jou? Leg je antwoord uit en baseer je uitleg op je antwoorden op vraag 1 t/m 8.

Tabel 1

Personage Voldoet aan de volgende kenmerken     Bewijs                             
Anton Steenwijk    
Truus Coster    

Cor Takes

   
Fake Ploeg senior    
Schulz    
Vader Steenwijk     
Moeder Steenwijk    
Peter Steenwijk  

 

 

Tabel 2

Overeenkomsten tussen bron 1 en hoofdstuk 3 Toevoeging van hoofdstuk 3 op bron 1
   
   
   

 

Bronnen
  1. 'Hannie Schaft', op: nl.wikipedia.org
Gemaakt doorMartijn Koek




De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Opdrachten

BoekMulisch, Harry, De aanslag
NummerN5/1
Niveau5
Studielast1 slu
Werkvormtwee- of drietal
Focusmotto
Je leert

reflecteren op de relatie tussen het motto en de betekenis van een roman 

Opdracht
  1. Anton overkomt een ramp. Tot de grootste rampen die een mens kunnen overkomen horen de zogenaamde natuurrampen. Hieronder verstaan we rampen zoals overstromingen, tsunami's, orkanen, aardbevingen, lawines, vulkaanuitbarstingen, bosbranden. Lees bron 1, een korte wikipediapagina die het begrip natuurramp beschrijft.
  2. Wat is het belangrijkste verschil tussen een cultuurramp en een natuurramp? Elke ramp is in zichzelf al een verschrikking. Toch roept de ene ramp bij mensen die van een afstand er naar kijken andere gevoelens op dan de andere. Discussieer daarover, door bij de volgende zinnen het volgens jullie juiste begrip te omcirkelen en jullie keuze vervolgens uit te leggen.
  3. A. Een natuurramp is tragischer / minder tragisch / even tragisch dan/als een cultuurramp, omdat…
    B. Een natuurramp is persoonlijker / minder persoonlijk / even persoonlijk als onpersoonlijk dan/als een cultuurramp, omdat…
    C. Een natuurramp maakt de meeste nabestaanden bozer / minder boos / even boos als/dan een cultuurramp, omdat...
    D. Een natuurramp is angstaanjagender/ minder angstaanjagend/ even angstaanjagend als/dan een cultuurramp, omdat...
  4. De aanslag heeft een motto dat ontleend is aan een brief van de Romein Plinius Caecilius Secundus, waarin hij aan de geschiedschrijver Tacitus de uitbarsting van de vulkaan de Vesuvius (in 92 na Christus) beschrijft.  Bron 2 is een informatieve internetpagina over de Vesuvius en de uitbarsting die Pompeï verwoestte.  Je kunt er ook een filmpje aanklikken. Kijk de eerste twee minuten van dat filmpje en probeer daarna te verklaren wat Plinius bedoelde met de zin die nu het motto vormt van De aanslag.
  5. Later in het boek verwijst de verteller nog een keer naar het begrip vulkaan: in de eerste alinea van deel 2. Lees deze alinea. Waarom heeft Mulisch gekozen voor het citaat van Plinius als motto, denken jullie?
  6. Bron 3 is een pagina van het Tropenmuseum in Amsterdam en beschrijft een tentoonstelling van foto's over de wereld na een natuurramp. Lees van die pagina het eerste deel, tot en met 'Aandacht voor de nasleep'.
  7. Lees nog eens het laatste hoofdstuk van De aanslag. Citeer nu minimaal drie zinnen uit het artikel van het Tropenmuseum die je vindt passen bij De aanslag. Leg kort uit waarom je die zinnen van toepassing vindt. Gebruik hiervoor de tabel.
  8. Beargumenteer je mening bij de volgende stellingen. Richt je bij je argumentatie op de antwoorden die je gegeven hebt bij vraag 1 t/m 6.
    A. De ramp die Anton overkomt is een natuurramp.
    B. Mulisch had als motto net zo goed een citaat uit een verslag over de ramp met de Titanic, of een aardbeving, of modderstroom kunnen nemen.
    C. Bij De aanslag past eigenlijk geen open einde.

Tabel

Zin uit artikel over Tropenmuseum die past bij De aanslag  Verklaring/ uitleg               
   
   
   

 

Bronnen
  1. 'Natuurramp' op: nl.wikipedia.org
  2. 'Mount Vesuvius', op: www.vulkanisme.nl
  3. 'Dramatische, haast abstracte foto's van natuurrampen in Tropenmuseum', op:  www.tropenmuseum.nl
Gemaakt doorMartijn Koek



BoekMulisch, Harry, De aanslag
NummerN5/2
Niveau5
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focusmotief
Je leert

reflecteren op de betekenis van een motief in relatie tot de betekenis die je aan het verhaal toekent

Opdracht
  1. Was jij vroeger een kind dat veel buiten speelde? Waarom deed je dat (niet)?
  2. In de proloog van De aanslag beschrijft Mulisch hoe Anton leeft, rond zijn huis. In de derde alinea (vanaf 'De vier huizen waren kennelijk…') lees je hoe Anton zich voelt als hij, laat nog, buiten speelt. Herlees die alinea.
  3. Wat in de beschrijving van Mulisch herken je van het buitenspelen dat je vroeger (of nog steeds?) deed?
  4. De Vlaamse filosoof Leo Apostel deed de volgende uitspraak over tijd: 'Wie gelukkig is, voelt de wereld in ruimte en tijd groot, diep en onuitputtelijk. Wie gelukkig is, leeft in een wereld van mogelijkheden.' Zouden Mulisch en Apostel het eens zijn over geluk? Leg uit waarom wel/niet.
  5. Later in de roman neemt Mulisch ruimer de tijd om over tijd te filosoferen: in de eerste twee lange alinea's van de laatste episode. Herlees die alinea's.
  6. Als jij tijd in beeld zou moeten brengen, hoe zou je dat dan doen? Net als Anton in de alinea's die je net las? Of anders? Leg je antwoord uit.
  7. Kijk nog eens naar het antwoord dat je gaf bij vraag 3. Is Anton aan het eind van De aanslag gelukkig, volgens de definitie van Apostel?
  8. Wat zou de reden zijn, denk je, dat bij elke episode een jaartal genoemd staat, maar niet bij de proloog?
  9. Men zegt wel eens: 'De tijd heelt alle wonden.' Ben jij het daar mee eens? Is Mulisch het daarmee eens? Licht je antwoorden toe.
Gemaakt doorMartijn Koek




De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De aanslag - Mulisch, HarryNiveau 4

De aanslag

Auteur:Mulisch, Harry
Jaar uitgave:1982
Uitgeverij:De Bezige Bij
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:264
Genre:oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dood, verzet, WO II, zoektocht
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als luisterboek.
Verfilmd in 1986 door Fons Rademakers (won een Oscar).
In 1986 bekroond met de Diepzee-prijs. Mulisch ontving meerdere prijzen voor zijn gehele oeuvre: De P.C. Hooftprijs en de Constanijn Huygensprijs (beide in 1977) en de Prijs der Nederlandse Letteren (1995).

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 19 november 2013.

 

Introductie

Harry Viktor Mulisch (1927-2010) was een van de schrijvers die in de tweede helft van de 20e eeuw werden beschouwd als 'De grote drie'. Met zijn collega's W.F. Hermans en Gerard (van het) Reve vormde hij de voorhoede van de Nederlandse literatuur. Een eensgezinde voorhoede was het niet, want de drie lieten zich regelmatig kritisch over elkaar uit, waarbij vooral Reve en Mulisch flink ruzie maakten. De figuur Mulisch was verder ook een man die nogal wat wrevel opriep: hem werd een zelfvoldaan voorkomen verweten, en daaraan gekoppeld werden zijn romans en verhalen door zijn tegenstanders nogal eens pretentieus genoemd. Tegelijkertijd ontwikkelde Mulisch zich tot de succesvolste na-oorlogse literaire schrijver van Nederland: een van wie ook de boeken die hij op latere leeftijd schreef door critici hoog gewaardeerd werden, en door het publiek in ruime mate aangeschaft.
Hoewel hij voor publicatie van De aanslag al een gevestigd schrijver was, kwam zijn doorbraak naar het grote publiek pas met deze in 1981 verschenen roman. Het boek is inmiddels aan zijn vijfenvijftigste druk toe, is in vele talen vertaald, is verfilmd  en in die hoedanigheid zelfs met een Oscar bekroond. Rond de tijd van het verschijnen van De aanslag werd bij Mulisch een ernstige vorm van maagkanker geconstateerd, maar hij overwon die ziekte en publiceerde rond de eeuwwisseling enkele van zijn bekendste romans, waarvan De procedure (1997), Siegfried (2001) en zijn magnum opus De ontdekking van de hemel uit 1992 (verkozen tot beste Nederlandse boek van de twintigste eeuw) in de lijst van Lezen voor de Lijst zijn opgenomen. Behalve deze drie modernere werken staat ook nog De zaak '40-'61 op de lijst. Vier romans bij Lezen voor de lijst, maar meer nog de vele prijzen die Mulisch won geven aan dat hij tot de belangrijkste Nederlandse literatoren van de afgelopen eeuw gerekend mag worden. Zijn heldere maar ook filosofische stijl, zijn onderwerpskeuzen en de door zijn oeuvre heen terugkerende motieven worden ook door middelbare scholieren vaak hoog gewaardeerd. 

Inhoud

De achtjarige Anton Steenwijk woont aan het einde van de oorlog met zijn ouders en oudere broer Peter aan een kade in Haarlem. Op een avond tijdens de hongerwinter overkomt hem een ramp: verzetsstrijders schieten collaborateur Fake Ploeg dood voor het huis van de buren, de familie Korteweg. Vader en dochter Korteweg verslepen het lijk van Ploeg naar de stoep van Anton. Een woedende Peter probeert het lijk ook weer te verslepen, maar moet vluchten. Duitsers komen Antons huis binnen en hij wordt gescheiden van zijn ouders. Hij ziet hoe zijn huis in brand wordt gestoken en wordt afgevoerd naar een politiebureau. Daar maakt hij in een cel kennis met een vrouw die hij - vanwege de duisternis - niet kan zien. Hij wordt echter al weer snel verder gevoerd en komt uiteindelijk in Amsterdam terecht, bij zijn oom en tante. Na de bevrijding hoort hij dat zijn ouders en broer diezelfde avond nog zijn doodgeschoten door de Duitsers.
In de jaren na de oorlog wil Anton zo min mogelijk herinnerd worden aan de gebeurtenissen van toen. Toch komt hij er steeds mee in aanraking, waardoor hij ook steeds meer te weten komt over wat  er precies is gebeurd, die avond. Zo ontmoet hij in de loop van zijn leven de zoon van de doodgeschoten Ploeg, Cor Takes (een van de aanslagplegers) en ten slotte Karin Korteweg, het buurmeisje dat het lijk van Ploeg samen met haar vader versleepte. Karin vertelt hem waarom haar vader het lijk wilde verslepen - hij was zo begaan met zijn verzameling hagedissen dat hij de gedachte dat de Duitsers die zouden vinden en vermoorden niet kon verdragen. Karins vader is die beslissing nooit te boven gekomen: nog dezelfde avond heeft hij al zijn hagedissen vermoord en drie jaren later pleegt hij zelfmoord. Ten slotte vraagt Anton aan Karin waarom zij en haar vader het lijk niet naar hun andere buren, de gesloten familie Aarts, hebben gesleept. Dan blijkt dat meneer Korteweg wist dat de Aartsen al twee jaar lang een jong joods gezin onderdak boden. Anton laat Karin achter. In verwarring over de ingewikkeldheid van de situatie, de schuldvraag, laat hij zich meenemen door de mensenmassa, de stad door. 

Moeilijkheid

Voor leerlingen van N3 is De aanslag vooral lastig omdat een groot deel van het boek weinig actie heeft. Tegelijkertijd blijft hoofdpersoon Anton voor deze lezers emotioneel nogal op afstand: hij is van een andere leeftijd en - vooral - van een andere generatie. De politieke kwesties waar Anton mee in aanraking komt, zullen lezers van N3 weinig zeggen. Die emotionele afstand wordt bovendien nog eens versterkt door de vertelsituatie en het perspectief in de roman. De auctoriale verteller volgt Anton het hele boek, maar Antons leven dient vooral als uitgangspunt voor filosofische bespiegelingen van die verteller en daardoor leren we Anton eigenlijk niet zo heel goed kennen.  De uitdaging voor N3 ligt vooral in de morele dilemma's in het boek (wie is de schuldige) en op het puzzelaspect (het herkennen van symbolen en motieven).
Het gebrek aan actie zal lezers vanaf N4 minder storen. Zij zullen vermoedelijk de onderhuidse spanning herkennen en met hun grotere kennis van verhalen ook wel vermoeden dat de lezer beloond zal worden met oplossingen. De vertelsituatie blijft ook voor hen een moeilijkheid, al zal deze hen misschien minder storen: er betekenis aan hechten is lastig. Het boek biedt hen genoeg uitdagingen, waarbij met name de opbouw van het verhaal in episodes, het motto en de motieven hen stof tot nadenken zullen geven.
Voor lezers van N5 is de uitdaging vooral het nadenken over de mogelijke betekenissen van het boek. Deze lezers zullen merken dat de roman twee grote vraagstukken opwerpt: de invloed van tijd op de mens en de schuldvraag. Het is uitdagend voor hen om over de dwarsverbanden tussen deze vraagstukken na te denken en deze te verbinden met het wereldbeeld van de auteur en de literatuurgeschiedenis.
Dit alles maakt De aanslag vooral geschikt voor lezers van N4 die aan een uitbreiding naar N5 toe zijn, voor lezers van N5 die zich willen verdiepen in oeuvres en voor ambitieuze lezers van N3.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Descriptoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid Het boek is gemiddeld van dikte, begint (na de proloog) vrij spannend en zal dus van lezers van N3 of hoger geen bijzondere extra bereidheid vragen.
  Interesses Lezers met een interesse voor WO2-verhalen zullen in het begin van het verhaal bevredigd worden in die interesse, maar in de delen daarna wellicht teleurgesteld raken, zeker meisjes van N3 (vanwege de mannelijke hoofdpersoon). Het boek is vooral geschikt voor lezers met een filosofische inslag en voor hen die graag nadenken over morele kwesties.
  Algemene kennis Er is geen algemene kennis nodig om het verhaal te kunnen volgen. Kennis van WO2 en de koude oorlog kan de leeservaring echter wel verrijken. Voor leerlingen van alle niveaus die die kennis niet hebben, is het een uitdaging om die op te doen na of tijdens lezing van dit boek.
  Specifieke literaire en culturele kennis Er is geen specifieke kennis nodig om het verhaal te kunnen volgen, maar ook hier werkt het wel verrijkend als de lezer weet heeft van de klassieke oudheid, het klassiek drama, sprookjes en het existentialisme. Het is voor elke lezer een uitdaging om deze kennis te verbinden met de leeservaring. Voor N3 op 'puzzel'niveau en voor N4 en N5 op interpretatief niveau.

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire Mulisch gebruikt weinig moeilijke woorden. Slechts op enkele momenten wordt het lastig doordat hij Duitse en Latijnse zinnen onvertaald of  de verteller in lastige bewoordingen een conclusie laat trekken. Een N3-lezer kan hier overheen lezen, zonder dat het zijn leeservaring al te zeer zal frustreren. Voor N4- en N5-lezers vormen deze zinnen juist een uitdaging.
   Zinsconstructies De zinslengte is nergens exorbitant. Geen probleem voor lezers van N3 of hoger.
  Stijl Mulisch' stijl is helder en eenvoudig en vormt daardoor geen struikelblok voor lezers van N3 of hoger. De verteller gebruikt wel beeldspraak, met name vergelijkingen, maar die zijn voor lezers van deze niveaus op zijn minst goed te volgen en op zijn zwaarst een prettige uitdaging.

Vertrouwdheid met literaire procedés 

Actie De actie zit vrijwel geheel in het eerste deel van het boek, de aanslag zelf. In de delen daarna is er alleen nog een onderhuidse spanning met betrekking tot de vraag hoe Anton omgaat met zijn trauma en of hij achter de ware toedracht komt. Voor N3-lezers kunnen die delen een struikelblok vormen. Wanneer zij echter ambitieus zijn en geneigd tot nadenken over morele vraagstukken, is het juist een mooie uitdaging voor hen: een boek dat als een spannend jongensboek begint en vervolgens uitmondt in een reflectieve literaire roman.
  Chronologie De aanslag is van begin tot eind chronologisch. Bovendien staat aan het begin van elk van de vijf delen rond welk jaartal dat deel zich afspeelt. Geen lezer zal hierdoor in de war raken. De enige moeilijkheid is dat de delen doorgaans beginnen met de beschrijving van de periode tussen het vorige jaartal en het nieuwe - ook hiermee zal een N3-lezer nauwelijks moeite hebben.
  Verhaallijn(en) Het verhaal kent maar een verhaallijn: het verhaal van Antons catastrofe in de hongerwinter en zijn leven daarna. Moeilijkheden voor N3-lezers worden opgeworpen doordat er naast deze verhaallijn nog een lijn is die door het boek loopt: de filosofische lijn van de verteller, die naar voren komt in het commentaar op Antons verhaal. Het herkennen en kunnen plaatsen van die tweede lijn is een flinke uitdaging voor N3-lezers. Het kan voor deze lezers zelfs een struikelblok zijn, maar is voor N4 en N5 juist een uitdaging.
  Perspectief Het perspectief ligt gedurende het hele boek bij Anton, maar voortdurend is ook de verteller nabij, waardoor de lezer meer op Anton kijkt dan met hem. Dit is voor lezers van N3 een mogelijk struikelblok. Ook N4-lezers zullen dit als lastig ervaren, maar er waarschijnlijk een uitdaging in zien om het te duiden. Voor N5-lezers vormt het vertelperspectief een uitgangspunt om het boek te kunnen plaatsen in een breder oeuvre.
  Betekenis Het boek is rijk aan betekenissen op verschillende niveaus. Voor lezers van N3 zal het vooral een verhaal zijn over de morele vraag wie schuldig is aan het drama van Anton. Vanuit die betekenis is het voor deze lezers vervolgens een uitdaging om na te denken over schuld in het algemeen en de rol van het toeval daarbij. N4-lezers zullen het boek daarnaast kunnen lezen als een reflectie op hoe een gebeurtenis nawerkt lang nadat hij is gebeurd en daarbij motto en verwijzingen van de verteller kunnen betrekken. Voor N5 leent het boek zich voor bespiegelingen over de verhouding verleden-heden-toekomst en de filosofische consequenties die tijd heeft op de zin van het leven en de daden van mensen. Kennis nemen van de literatuurgeschiedenis (o.a. existentialisme) en het wereldbeeld van Mulisch bieden deze leerlingen ook uitdaging.

Vertrouwdheid met literaire personages  

Karakters Hoofdpersonage Anton heeft een weinig uitgesproken karakter, hetgeen het voor N3-lezers wellicht moeilijk maakt om zich met hem te identificeren. Van de bijfiguren zijn Cor Takes en Fake Ploeg jr. de meest uitgewerkte karakters - voor N3 is het een mooie uitdaging om vanuit het contrast tussen de karakters van dergelijke bijfiguren en Anton zelf de betekenis van het boek te overdenken.
  Aantal karakters Het boek kent een hoofdpersonage en een tiental bijfiguren. Het grote aantal bijfiguren kan lastig zijn voor N3-lezers, maar omdat ze alle in dienst staan van het verhaal van Anton en dus niet zelf nog ingewikkelde verhaallijnen met zich meebrengen, is dit geen struikelblok, eerder een lichte uitdaging. Voor N4 en N5 geen probleem.
  Ontwikkeling van de karakters Opvallend is dat geen enkel personage zich echt ontwikkelt. De ontwikkeling zit vooral bij de vertelstem. Dit nogal subtiele gegeven is iets waar N3-lezers overheen zouden kunnen lezen, zonder dat dat hun leeservaring ernstig beïnvloedt. Voor N4 en N5 is het ontbreken van die ontwikkeling een uitdaging: past dit bij de betekenis(sen) die je aan het boek kunt hechten?

 

Geschreven door:

Martijn Koek