Nederlands - 15 t/m 19 jaar

De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Over de auteur

Volgens veel mensen is Willem Frederik Hermans (1921-1995) de belangrijkste Nederlandse schrijver van de twintigste eeuw. Zijn werk was omstreden door de schokkende inhoud en de felle manier waarop Hermans anderen beschimpte, maar intimi beschreven hem als zachtaardig en vriendelijk. Zijn oeuvre is omvangrijk (het telt meer dan honderd titels) en omvat naast romans en verhalen ook poëzie, toneel, brieven en essays.

Inhoud

Angst, dreiging en verraad, ongrijpbaarheid van de werkelijkheid en onkenbaarheid van de ander: in deze roman komen Hermans' centrale thema's op geraffineerde en uiterst beklemmende wijze aan bod. De donkere kamer van Damokles vertelt het verhaal van Henri Osewoudt, sigarenhandelaar te Voorschoten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontmoet hij de verzetsman Dorbeck, die sprekend op hem lijkt op één ding na: dat hij zwart haar heeft terwijl Osewoudt blond is, en die hem opdrachten geeft die hij gewillig uitvoert. Naar aanleiding van zijn daden wordt Osewoudt gevangengenomen; komt hij weer vrij; pleegt hij een moord, en nog een moord.
Na de bezetting lijkt alles zich tegen hem te keren en wordt hij gekwalificeerd als landverrader. Zich beroepen op Dorbeck blijkt onmogelijk: er is geen enkel spoor dat naar deze man leidt. Het enige dat Osewoudt heeft om de wereld Dorbecks bestaan te bewijzen is een camera met een foto van Dorbeck erin, maar ook die foto blijkt uiteindelijk niet te bestaan.

Bestaat Dorbeck echt of heeft Osewoudt hem verzonnen? Is hij Osewoudts superego? In hoeverre is Osewoudt zelf verantwoordelijk voor zijn daden? Wie ben je als iedereen je ziet als een verrader en een leugenaar, bestaat er wel zoiets als waarheid en werkelijkheid? Om dergelijke vragen gaat het in dit huiveringwekkende boek, dat uitgroeide tot Hermans' meest gelezen en bejubelde roman.

Bron: www.vanoorschot.nl 
 

Leesaanwijzingen

Het boek is niet moeilijk om te lezen, de taal is helder en exact. Dat vormt een mooie tegenstelling met de verwarrende gebeurtenissen. Je zult algauw gegrepen zijn door de spanning. Maar het is belangrijk je ook steeds af te vragen wat de betekenis is van de gebeurtenissen en beschrijvingen die je te lezen krijgt. En vooral: vanuit welk perspectief je 'gedwongen' wordt te kijken.

Om over na te denken

Wat is in oorlogstijd het verschil tussen goed en fout? In hoeverre is de mens in staat zichzelf en anderen werkelijk te kennen? Is de oorlog een voedingsbodem voor nihilisme?

Waardering

'Er wordt veel informatie achtergehouden waardoor je zelf goed moet nadenken. De reacties van Henri Osewoudt worden niet echt beschreven, het laat hem koud wanneer hij mensen moet vermoorden of wanneer zijn vader zelf is overleden.'
Anoniem, op: www.scholieren.com

'Het was wel een goed boek. Hoewel ik niet echt een liefhebber van lezen ben, boeide het boek mij toch […]. Een goed aspect van dit boek is dat de hoofdpersoon niet de grote held is die alles durft.'
Han, op: www.scholieren.com

'Ik vond het een moeilijk boek omdat er zo veel informatie in zit. Ik heb er lang over gedaan om het boek uit te krijgen. Het is tegengevallen doordat het verhaal ingewikkeld is, maar het taalgebruik is eenvoudig.'
Michael, 5 aso, op: www.scholieren.com

Meer weten?

www.literatuurgeschiedenis.nl | over W.F. Hermans
www.literatuurgeschiedenis.nl | over De donkere kamer van Damokles
www.literatuurgeschiedenis.nl | over de naoorlogse roman
www.kb.nl | over leven en werk van Hermans
www.letterkundigmuseum.nl | over leven en werk van Hermans 

Geschreven door:

Theo Witte

Suggesties


De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Opdrachten

BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN3/1
Niveau3
Studielast1 slu
Werkvormtweetal
Focussfeer
Je leert

reflecteren op de sfeer van het boek

Opdracht

www.leesmij.nu (bron 1) is een site over literaire werken die veel door scholieren worden gelezen. Elke pagina bevat ook een filmpje dat een indruk geeft van de sfeer en de inhoud van het boek. Bekijk het filmpje.

A

  1. Welke elementen uit het filmpje zijn jullie niet in het boek tegengekomen?
  2. Welke elementen uit het boek herkennen jullie? Waar zijn jullie deze elementen tegengekomen in het boek?
  3. Beschrijf zo duidelijk mogelijk de sfeer van het filmpje en geef aan op welke manier deze sfeer in het filmpje wordt gecreëerd.
  4. Vinden jullie dat De donkere kamer van Damokles dezelfde sfeer heeft? Licht jullie antwoord toe.
  5. Wat vinden jullie de sterke punten van het filmpje? Waarom?
  6. En wat vinden jullie de zwakke punten van het filmpje? Waarom?

B

Stel je voor dat jullie de opdracht zouden krijgen om ook een filmpje bij De donkere kamer van Damokles te maken.

  1. Welke beelden zouden zeker deel uitmaken van jullie filmpje?
  2. Voor welke geluiden of muziek zouden jullie kiezen?
  3. Hoe zou jullie filmpje beginnen en hoe zou het eindigen?
Bronnen
  1. www.leesmij.nu
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN3/2
Niveau3
Studielast2 slu
Werkvormtweetal
Focuspersonage
Je leert

reflecteren op het handelen van een personage

Opdracht

De hoofdpersoon Osewoudt sterft voordat het tot een rechtszaak is gekomen. In deze opdracht onderzoek je hoe een rechtszaak mogelijk zou zijn verlopen.

  1. Een van jullie neemt de rol van aanklager op zich en legt Osewoudt ten laste dat hij heeft gecollaboreerd met de Duitsers. Verzamel zo veel mogelijk belastende feiten en noteer deze puntsgewijs. 
  2. De ander verdedigt Osewoudt in de rol van advocaat en moet proberen Osewoudts onschuld te bewijzen. Verzamel zo veel mogelijk feiten die de tenlastelegging tegenspreken en noteer deze puntsgewijs.
  3. Ten slotte buigen jullie je samen over de zaak en doen jullie samen uitspraak. Is Osewoudt schuldig of onschuldig? En in het eerste geval: leg een straf op en houd, indien van toepassing, rekening met eventuele verzachtende omstandigheden. Onderbouw de uitspraak met argumenten.
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN3/3
Niveau3
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focusbeeldvorming
Je leert

reflecteren op de beeldvorming van het verzet in dit boek

Opdracht

Enkele critici hebben gereageerd op het beeld dat Hermans schetst van het Nederlandse verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.

  1. Met welke mensen uit het verzet krijgt Osewoudt te maken? Noem ten minste vijf personages en geef van elk personage een beknopte omschrijving.
  2. Welk beeld van het verzet heb jij gekregen bij lezing van De donkere kamer van Damokles?
  3. Probeer nauwkeurig en met behulp van voorbeelden uit het boek te laten zien hoe Hermans dit beeld bij jou heeft opgeroepen.
  4. Welke kritiek denk je dat de recensenten hebben gehad op het beeld dat Hermans heeft geschetst?
  5. Ben je het met deze critici eens? Waarom (niet)?
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN3/4
Niveau3
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focusdubbelgangermotief
Je leert

reflecteren op een belangrijk motief

Opdracht
  1. Osewoudt en Dorbeck lijken uiterlijk erg op elkaar. Noteer de uiterlijke overeenkomsten en laat aan de hand van enkele voorbeelden zien dat deze overeenkomst een zeer belangrijke rol speelt in De donkere kamer van  Damokles.
  2. Wat betreft hun karakter zijn Osewoudt en Dorbeck echter heel verschillend. Noteer zo veel mogelijk verschillen en geef aan de hand van enkele voorbeelden aan wanneer deze verschillen duidelijk tot uiting komen.
  3. Wat is het belang van Dorbeck voor Osewoudt? Welke rol speelt Dorbeck in het leven van Osewoudt? Licht je antwoord wederom toe met voorbeelden uit het boek.
  4. In de werkelijkheid bestaan verschillende soorten 'dubbelgangers': 'imaginary friends', identieke tweelingen, de held en de slechterik, de beste vriend(inn)en. Hoe zou je de relatie tussen Osewoudt en Dorbeck omschrijven? Als een van de genoemde relaties of als nog een ander soort relatie?
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN3/5
Niveau3
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focusgenre
Je leert

reflecteren op het genre van de roman

Opdracht

In verschillende bronnen wordt De donkere kamer van Damokles geschaard onder verschillende genres, zoals:

  • Oorlogsroman (oorlogsliteratuur)
  • Psychologische roman
  • Verzetsroman (verzetsliteratuur)
  • Avonturenroman
  • Ideeënroman (zie: ideeëndrama)
  • Thriller
  1. Zoek in bron 1 naar omschrijvingen van al deze genres en maak een korte omschrijving in je eigen woorden.
  2. Van welke twee van de genoemde genres vertoont De donkere kamer van Damokles volgens jou de meeste kenmerken? Licht je antwoord toe.
Bronnen
  1. Letterkundig lexicon voor de neerlandistiek, op: www.dbnl.org

     

Gemaakt doorMarlies Schouwstra




De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Opdrachten

BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN4/1
Niveau4
Studielast1 slu
Werkvormindividueel
Focuswereldbeeld
Je leert

analyse wereldbeeld van personages en auteur

Opdracht

Net zoals verschillende personages in De donkere kamer van Damokles er verschillende wereldbeelden op na houden, spreekt uit de roman in haar geheel het wereldbeeld van Hermans.

A

Omschrijf zo nauwkeurig mogelijk het wereldbeeld van personages die hieronder genoemd worden. Waar geloven zij in? Waar streven zij naar? Hoe denken zij over belangrijke levenskwesties zoals liefde, dood, toeval, schuld en verantwoordelijkheid, goed en kwaad, de waarde van het leven? Doe dit voor:

a. Henri Osewoudt
b. Oom Bart
c. Marianne Sondaar
d. Pater Beer
e. de jonge SS'er in de gevangenis (pagina 292 en verder)

B

Welk van de personages vertegenwoordigt volgens jou het wereldbeeld van W.F. Hermans het meest? Waarom?

(Literaire)theorie

Wereldbeeld  - Voorstelling die iemand of een bepaalde groep van mensen zich gevormd heeft omtrent de werkelijkheid van de wereld […] (Van Dale)

Wereldbeschouwing  - Geheel van voorstellingen en denkbeelden over de wereld en het mensdom […] (Van Dale)

Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN4/2
Niveau4
Studielast1 slu
Werkvormtweetal
Focusmotieven
Je leert

motieven inventariseren, categoriseren en interpreteren

Opdracht
  1. [samen]
     Maak samen een korte samenvatting op verhaalniveau. Je mag hierbij gebruik maken van internetbronnen; vergeet in dat geval niet je bronnen duidelijk te vermelden! 
  2. [individueel]
    Bestudeer de Literaire theorie. Vervolgens noteert een van jullie zo veel mogelijk motieven die hem/haar zijn opgevallen, terwijl de ander op internet zoekt naar motieven die andere lezers hebben gevonden. Jullie maken allebei een eigen lijstje.
  3. [samen]
    Leg nu jullie lijstjes naast elkaar en schrap de motieven die volgens jullie NIET duidelijk herkenbaar in de roman voorkomen.
  4. [samen]
    Noteer achter alle motieven die op jullie lijstje staan of er sprake is van een verhaalmotief of een leidmotief.
  5. [samen]
    Probeer nu een aantal abstracte motieven en een grondmotief te verwoorden.
(Literaire)theorie

Een motief is een element dat meerdere keren herhaald wordt. Daardoor vallen ze op en word je als lezer op het spoor gezet van waar het in het boek om gaat. In de literatuurwetenschap wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende soorten motieven.

Verhaalmotieven worden ook wel aangeduid als concrete motieven. Ze bevinden zich in de verhaallaag, ze zijn zichtbaar in het verhaal.

Abstracte motieven komen niet expliciet in het verhaal  voor, maar die moet je zelf afleiden en  proberen te verwoorden. Vaak gaat het om vrij algemene begrippen, zoals eenzaamheid, eeuwigheid, liefde, verlies, verslaving, etcetera.

Een grondmotief is de visie die uit een roman spreekt en die je vaak wel in één zin kunt formuleren. Vaak zijn er meerdere mogelijkheden. Daarom is het belangrijk dat je argumenten kunt aandragen voor het grondmotief dat jij hebt geformuleerd.

Een leidmotief, ten slotte, is een steeds terugkerend element. Dat kan een kleur, een bepaalde zin of zinsdeel, een voorwerp, een symbool of handeling zijn. Een leidmotief kan een eigenschap van een bepaald personage benadrukken, maar ook verwijzen naar het grondmotief. 

Literatuurgeschiedenis

Zie ook: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur. Uitgeverij kleine Uil, Groningen, 2009, pp. 113-114

Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN4/3
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormtweetal
Focusdubbelgangermotief
Je leert

motieven duiden met behulp van bronnen

Opdracht

In de onderstaande tekst gaat Frans Jansen in op het dubbelgangermotief in De donkere kamer van Damokles.

Bij de nummers in de tekst horen vragen/opdrachten. Deze zijn bedoeld als uitnodiging tot beschouwing. Probeer dus niet 'het' juiste antwoord te geven, maar gebruik deze vragen als aanleiding om nieuwe ontdekkingen over De donkere kamer van Damokles te doen.

A

Het kan raadzaam zijn om bronnen te raadplegen (zie Bronnen).

  1. Bespreek het Oedipusmotief in De donkere kamer van Damokles.
  2. Bespreek het voorkomen van de dubbelganger als psychologisch-psychiatrisch geval in De donkere kamer van Damokles.
  3. Wat maakt De donkere kamer van Damokles  wel/niet tot een psychologische roman?
  4. Bespreek het voorkomen van spiegels in de roman. Probeer het spiegelmotief te duiden.
  5. Op welk moment in het verhaal verdwijnt de dubbelganger? Hoe vergaat het Osewoudt nadien? Hoe verklaar je de teloorgang van Osewoudt na het verdwijnen van de dubbelganger?
  6. De onmogelijkheid om elkaar werkelijk te kennen, is een belangrijk thema in het oeuvre van Hermans. Waaruit blijkt dat in De donkere kamer van Damokles?

B

Tot besluit

  1. Welke nieuwe inzichten heeft het nadenken over deze kwesties jou opgeleverd?
  2. Wat vind je van dergelijk 'gepuzzel' op een roman? Ervaar je dat als een verdieping van je leeservaring? Of doet het daar juist afbreuk aan? Licht je antwoord toe.

 

Het dubbelgangermotief

In De donkere kamer van Damokles  komen enkele, uit de wereldliteratuur bekende, motieven voor. Het Oedipusmotief [1] is al genoemd. Veel belangrijker is het dubbelgangermotief. De dubbelganger heeft drie aspecten. Hij is een literair motief; daarnaast is hij een psychologisch-psychiatrisch geval [2]; ten slotte komt de dubbelganger ook als feit in de werkelijkheid voor, met name in de werkelijkheid waarop De donkere kamer van Damokles  gebaseerd is: de wereld van verzet, spionage en illegaliteit in de Tweede Wereldoorlog. Het laatste aspect zal hieronder in hoofdstuk 9 (zie met name pp. 58-59) besproken worden. De beide andere aspecten kunnen moeilijk gescheiden gezien worden: boeken als De donkere kamer van Damokles  beschrijven psychologische situaties, al zijn zij daarom nog geen psychologische romans [3].

In deze roman treffen we een sterke uiterlijke gelijkenis aan tussen Osewoudt en Dorbeck, zelfs de namen hebben iets met elkaar gemeen (namelijk een niet-hoorbare verdubbeling van de medeklinker aan het eind: ck, dt (p. 24));
alleen de haarkleur verschilt. De lezer moet concluderen dat het verschil tussen de vrouwelijke gelaatstrekken van Osewoudt en de sterk mannelijke van Dorbeck, enerzijds op kleine accentverschuivingen en anderzijds op overdrijving door Osewoudt en door anderen moeten berusten. Herhaalde malen komt in het boek de spiegel voor [4]. Wanneer Osewoudt Dorbeck voor het eerst ontmoet, denkt hij: 'Nog nooit hadden ogen hem aangekeken op zo'n manier, behalve als hij zichzelf in de spiegel zag', en Ria zegt: 'Hij leek precies op jou, zoals een negatief van een foto lijkt op een positief.' (p. 25) Heel belangrijk is het moment waarop Osewoudt zichzelf, nadat zijn blonde haar zwart is geverfd, in de spiegel ziet: 'Ineens zag hij het: Dorbeck! Niet te onderscheiden van Dorbeck was hij!' (p. 91) Daarnaast is het moment van belang waarop Osewoudt zichzelf met zijn dubbelganger in de spiegel fotografeert:
'Het leek werkelijk of dezelfde man daar stond tweemaal, een keer in vermomming. [...] Osewoudt hield de sluiter ingedrukt met een gevoel van extase: hij dacht: nu ben ik eindelijk compleet, al is het maar op een foto.' (p. 270)

Zoals hierboven (pp. 28-29) al gezegd is, vertegenwoordigt de dubbelganger Dorbeck een deel van Osewoudts persoon, een complex van onbewuste wensen. Dorbeck symboliseert de verborgen actieve en agressieve kanten van de passieve Osewoudt, hij is degene die de laatste graag zou willen zijn. Het dubbelgangermotief in deze roman heeft dan een dubbele functie. De uiterlijke gelijkenis verklaart Osewoudts houding ten opzichte van Dorbeck:
'Zoals deze man is, zo had ik moeten zijn.' (p. 216) Het dubbelgangerschap maakt het aannemelijk dat Dorbeck Osewoudts superego kan representeren, een ideaal-ik dat door de sigarenwinkelier blindelings gevolgd wordt. Als de dubbelganger verdwijnt, blijkt Osewoudts actieve leven geen betekenis meer te hebben [5].

Een tweede functie van het dubbelgangermotief in deze roman ligt in zijn betekenis als element tot verwarring, tot verduistering van de werkelijkheid, en als aantasting van het menselijk kenvermogen; zo is hij een bijdrage tot de demonstratie van de onkenbare chaos van Osewoudts bestaan [6].

Bron: Frans A. Jansen, Over De donkere kamer van Damokles van Willem Frederik Hermans. Amsterdam: De Arbeiderspers (1983)

Bronnen

'Psychologische roman', op:  www.dbnl.org
'Oedipus', op: nl.wikipedia.org

Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN4/4
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormtweetal
Focuswaardeoordeel
Je leert

een globaal waardeoordeel formuleren

Opdracht

Maak samen een Powerpointpresentatie van ongeveer tien à vijftien minuten waarin je De donkere kamer van Damokles bij je medeleerlingen introduceert als een meesterwerk. Zorg dat jullie ten minste de volgende onderdelen in jullie presentatie verwerken:
•     de belangrijkste personages;
•     de plaats en de tijd waarin het verhaal zich afspeelt;
•     een beknopte samenvatting;
•     uitwerking van een of meer thema's;
•     wat jullie de sterke kanten van het boek vinden.
Maak gebruik van beeld- en geluidsmateriaal om jullie presentatie te ondersteunen. Doe dit echter wel op een functionele manier. Te denken valt onder andere aan beelden uit de film Als twee druppels water (een vrije verfilming van De donkere kamer van Damokles) en fotomateriaal van het dagelijks leven tijdens WO II.

Het gebruik van internet is natuurlijk toegestaan, mits jullie duidelijk vermelden waar jullie informatie vandaan komt. Gebruik nooit informatie die je zelf niet helemaal begrijpt. Een handig hulpmiddel is om je af te vragen: 'Kan ik dit uitleggen als iemand hier een vraag over stelt?'

Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN4/5
Niveau4
Studielast2 slu
Werkvormtweetal
Focusontstaansgeschiedenis
Je leert

onderzoek naar de ontstaangeschiedenis van de roman

Opdracht

Jullie gaan onderzoek doen naar de ontstaansgeschiedenis van De donkere kamer van Damokles. Waar haalde Hermans zijn inspiratie vandaan? Annemarie Kets van het Huygens Instituut schrijft daar het volgende over.

'Toen hij in 1952 begon te schrijven, beschikte hij naar eigen zeggen over een aantal krantenknipsels, gewijd aan de rapporten van de Parlementaire Enquêtecommissie. Die commissie was in 1947 ingesteld om het regeringsbeleid gedurende de jaren 1940-1945 te onderzoeken. Half juli 1950 kwam het rapport uit over de Nederlandse geheime diensten in Londen en de verbindingen met het bezette gebied en dit werd uiteraard uitgebreid in de kranten besproken. Centraal in dat rapport stond het zogeheten Englandspiel, een spionagezaak waarin de verrader Anton van der Waals een belangrijke rol speelde. Deze Van der Waals bracht Hermans op het idee van de Dorbeckfiguur, de al dan niet bestaande opdrachtgever van Osewoudt. Na de oorlog namelijk beweerde Van der Waals dat hij zijn orders had gekregen van een Engelse agent, een zekere Verhagen. Kort voor zijn executie op 27 januari 1950 bekende hij echter dat Verhagen, naar wie men maandenlang vergeefs had gezocht, niet bestond. Pas later, toen hij het begin van Damokles al geschreven had, kocht Hermans het driedelige rapport in een tweedehands boekhandel in Groningen. "Dat heeft toen jarenlang mijn bijna dagelijkse lectuur gevormd", aldus Hermans. "En dat heeft mij veel inspiratie verschaft voor het vervolg van het boek."'

  1. Neem allebei een deel van onderstaande bronnen voor je rekening. Lees ze aandachtig en noteer alles (gebeurtenissen, ideeën, achtergronden, personen, sfeer) wat in een of andere vorm is terug te vinden in De donkere kamer van Damokles.
  2. Maak samen een overzicht van de uitkomsten en noteer het paginanummer van De donkere kamer van Damokles. Licht zo nodig jullie bevindingen toe.
  3. Welke historische gegevens heeft Hermans zo aangepast dat ze beter in zijn roman passen? Hoe heeft hij dat gedaan?
  4. Wat is volgens jullie het grootste verschil tussen de manier waarop de historische feiten en de 'romanfeiten' betekenis krijgen?
  5. Hoe heeft dit bronnenonderzoek jullie visie op het waarheidsgehalte van De donkere kamer van Damokles beïnvloed?
Bronnen
  1. 'Antonius van der Waals', op: www.historici.nl
  2. 'Anton van der Waals', op: nl.wikipedia.org
Gemaakt doorMarlies Schouwstra




De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Opdrachten

BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusstijl
Je leert

de stijl van de auteur analyseren

Opdracht

In De donkere kamer van Damokles heeft Hermans overwegend gebruik gemaakt van twee stijlregisters: zakelijk/gedetailleerd en ironisch; zie: bron 1 en 2 en de Literaire theorie.

  1. Citeer van beide registers een voorbeeld van 1 à 2 alinea's.
  2. Herschrijf de ironische passage in het zakelijke register. Wat is het verschil in de uitwerking die dat op de lezer heeft?
  3. Geef zo nauwkeurig mogelijk aan in welke situaties Hermans gebruik maakt van het ironische dan wel het zakelijke register. Geef voorbeelden.
  4. In hoeverre wordt volgens jou de interpretatie van de roman beïnvloed door het gebruik van deze stijlregisters?
(Literaire)theorie

Stijl - Het begrip stijl heeft betrekking op alle aspecten van het taalgebruik van een schrijver: de woordkeus, de lengte van de zinnen, de opbouw van de zinnen, het opvallend gebruik (of juist het weglaten) van bepaalde woordsoorten, het gebruik van beeldspraak, etc.

Het geheel van stijlkenmerken heeft vaak een bepaald effect op de lezer, waardoor men de stijl van een bepaalde schrijver bijvoorbeeld humoristisch of ironisch vindt, of spreekt over een beeldende, of sobere, stijl.

Zie ook: Joke van Balen, Corrie Joosten en Coen Peppelenbos, Basisboek literatuur. Groningen: Uitgeverij Kleine Uil Educatief (2009), p. 127-129

Bronnen
  1. Frans A. Jansen, 'Compositie en stijl', in: 'Over de donkere kamer van Damokles van Willem Frederik Hermans', op: www.dbnl.org
  2. 'Ironie/cynisme/sarcasme', op: www.taaldvies.net
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN5/2
Niveau5
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusidee
Je leert

reflecteren op de idee van de roman

Opdracht

"U hebt enige tijd geleden een lans gebroken voor het schrijven van een klassieke roman in het Nederlands. U schrijft: 'Ik versta daaronder een roman waarin [1] het thema volledig is verwerkt in een verhaal, waarin [2] een idee wordt uitgedrukt door middel van handelingen, waarin [3] de optredende personages desnoods eerder personificaties zijn dan psychologische portretten.' Hebt u bij het opstellen van deze omschrijving aan De donkere kamer van Damokles gedacht?"
Uit: H.U. Jessurun d'Oliveira, in: Scheppen riep hij gaat van Au

Lees het gehele interview waaruit het bovenstaande citaat afkomstig is. Geef vervolgens antwoord op de volgende vragen:

  1. Welk thema (of welke thema's) heeft Hermans in het verhaal van De donkere kamer van Damokles verwerkt?
  2. Welke idee (zie Theorie) wordt uitgedrukt door middel van handelingen? 
  3. Waarvan zijn de personages personificaties? Bespreek meerdere personages.
  4. Wat vind jij van Hermans' opvatting over wat een roman moet zijn? Ben je het met hem eens? Of lees je liever een ander soort boeken?
(Literaire)theorie

IdeeVan een idee is sprake als een auteur zijn/haar opvattingen over het leven, de mensheid, de liefde etc. in het algemeen of over een bepaald verschijnsel in het bijzonder in zijn/haar werk vormgeeft. De idee wordt vrijwel nooit letterlijk verwoord. Je moet tussen de regels door lezen om de idee te herkennen.

Bronnen
  1. Jessurun d'Oliveira, Scheppen riep hij gaat van Au. Amsterdam: Athaeneum, Polak & Van Gennep, 197, op: www.dbnl.org
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN5/3
Niveau5
Studielast2 slu
Werkvormdrietal
Focusliteraire kritiek
Je leert

kritisch interpreteren

Opdracht

Indertijd was de kritiek verdeeld over de vraag of Dorbeck nu wel of niet werkelijk heeft bestaan. De recensenten waren dienaangaande in drie groepen te verdelen:
•     zij die van mening waren dat Dorbeck niet heeft bestaan;
•     zij die van mening waren dat Dorbeck wel heeft bestaan;
•     zij die van mening waren dat het niet valt uit te maken of Dorbeck wel of niet heeft bestaan en vinden dat dat er ook niet toe doet.

  1. Lees de twee teksten van René Marres (zie Bronnen). Verdeel de drie kritische posities onderling. Elk van jullie noteert (individueel) zoveel mogelijk argumenten die 'zijn/haar' positie ondersteunen.
  2. Bespreek jullie bevindingen en probeer het eens te worden over wat volgens jullie de meest waarschijnlijke aanname is.
  3. Schrijf nu (individueel) - uitgaande van de uitkomst van vraag 2 - een steekhoudende interpretatie van De donkere kamer van Damokles.
Bronnen
  1. René Marres, 'De twee betekenissen van 'Dorbeck bestaat (niet)' en 'Het onloochenbare bestaan van Dorbeck', in: Over de interpretatie van De donkere kamer van Damokles, op: www.dbnl.org
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN5/4
Niveau5
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusliteratuurgeschiedenis
Je leert

reflecteren op de literatuurhistorische context van de roman

Opdracht

A

Bestudeer de bronnen (zie hieronder)  beantwoord de volgende vragen:

  1. Beschrijf de sfeer van de jaren '50 (bron 1).
  2. Wat is existentialisme (bron 1)? Geef antwoord in je eigen woorden.
  3. Waarover gaan de romans die Hermans in de periode tot 1960 schreef (bron 3 en 4)?
  4. Hoe reageerde de kritiek op Hermans' naoorlogse werken (bron 3 en 4)?

B

Schrijf nu een heldere en beknopte beschouwing over de vraag of De donkere kamer van Damokles volgens jou als een existentialistische roman genoemd moet worden.

Bronnen
  1. www.humanistischecanon.nl | over existentialisme
  2. www.willemfrederikhermans.nl | biografische informatie
  3. www.literatuurgeschiedenis.nl | over W.F. Hermans
  4. www.literatuurgeschiedenis.nl | over De donkere kamer van Damokles
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekHermans, Willem Frederik, De donkere kamer van Damokles
NummerN5/5
Niveau5
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusoeuvre
Je leert

reflecteren op de cultuurhistorische betekenis van het oeuvre van de auteur

Opdracht

Schrijf een beschouwing over het oeuvre van W.F. Hermans en de betekenis van zijn schrijverschap voor de Nederlandse naoorlogse literatuur.

A

Bestudeer een of meer Nederlandse literatuurgeschiedenissen (zie BRONNEN) en maak aantekeningen die betrekking hebben op het gehele oeuvre van W.F. Hermans. Let op de grote lijnen:

- Genres die Hermans beoefende;
- Ontwikkeling(en) in/van zijn oeuvre;
- Hoogtepunten;
- Thematiek van het oeuvre.

B

Welke rol speelt De donkere kamer van Damokles in Hermans' oeuvre? Denk aan:

- Bekendheid van 1958 tot heden;
- Hermans' thematiek;
- De waardering van de kritiek.

C

Welke positie nam W.F. Hermans in in de Nederlandse naoorlogse literatuur?

Bronnen
  1. Anbeek, Ton, Geschiedenis van de Nederlandse literatuur tussen 1885 en 1985. Amsterdam: Uitgever De Arbeiderspers (1990)
  2. Bork, G.J. van en N. Laan, Twee eeuwen literatuurgeschiedenis. Groningen: Wolters-Noordhoff (1986)
  3. Boven, Erica van, en Mary Kemperink. Literatuur van de moderne tijd. Nederlandse en Vlaamse letterkunde in de 19e en 20e eeuw. Bussum: Coutinho (2006)
  4. Brems, Hugo, Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1945-2005. Amsterdam: Uitgeverij Prometheus (2005)
  5. 'W.F. Hermans', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
  6. 'De donkere kamer van Damokles', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
  7. www.willemfrederikhermans.nl
Gemaakt doorMarlies Schouwstra




De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
De donkere kamer van Damokles - Hermans, Willem FrederikNiveau 4

De donkere kamer van Damokles

Auteur:Hermans, Willem Frederik
Jaar uitgave:1958
Uitgeverij:Van Oorschot
Plaats:Amsterdam/Antwerpen
Aantal pagina's:334
Genre:ideeënroman, oorlogsroman, psychologische roman
Tags:dubbelganger, identiteit, verzet, WO II
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Verfilmd in 1963 door Fons Rademakers, onder de titel Als twee druppels water.
In 1971 weigerde W.F. Hermans de P.C. Hooftprijs.
In 1977 Prijs der Nederlandse Letteren voor gehele oeuvre.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 6 maart 2014.

 

Introductie

Op 1 september 2011 was het negentig jaar geleden dat de schrijver Willem Frederik Hermans werd geboren. Tot zijn bekendste boeken horen De tranen der acacia's, Ik heb altijd gelijk, De donkere kamer van Damokles en Nooit meer slapen. Hermans was niet alleen een van de belangrijkste Nederlandse schrijvers van na de Tweede Wereldoorlog, maar hij was ook de meest gevreesde polemist van zijn tijd. Zijn invloed strekte zich bovendien uit tot ver buiten het domein van de literatuur. Bijna twintig jaar na zijn dood staan de persoon en de werken van Willem Frederik Hermans nog steeds volop in de belangstelling. Sinds 2005 verschijnen in een monumentale reeks zijn Volledige Werken.
Bron: www.kb.nl

Inhoud

'Nog nooit hadden ogen hem aangekeken op zo'n manier, behalve als hij zichzelf in de spiegel zag.' In 1958 verscheen De donkere kamer van Damokles, waarin hoofdpersoon Henri Osewoudt een sigarenwinkeltje drijft. Er komt een man de winkel binnen die Dorbeck blijkt te heten en als twee druppels water op Osewoudt lijkt. Dorbeck vraagt Osewoudt een fotorolletje te ontwikkelen. Dorbeck lijkt voor het verzet te werken en de schuchtere Osewoudt neemt steeds meer klusjes van Dorbeck op zich. Aan het einde van de oorlog wordt Osewoudt gearresteerd omdat Dorbeck wordt gezocht als collaborateur, en de geallieerden Osewoudt voor hem aanzien. Het blijkt voor Osewoudt onmogelijk om het bestaan van Dorbeck aan te tonen, maar voor de lezer is dat evenzeer onmogelijk. De literaire misleiding die Hermans in deze spannende thriller toepast, is zo sterk dat het vrijwel onmogelijk is om terug te bladeren om te kijken hoe het nu eigenlijk zit. De donkere kamer van Damokles werd van links tot rechts geprezen en in vele talen vertaald. In 1963 werd het boek verfilmd door Fons Rademakers.
Bron: www.kb.nl

Moeilijkheid

Hoewel De donkere kamer van Damokles een zeer complexe roman is, wordt het boek over het algemeen door veel scholieren met plezier gelezen - zelfs door relatief onervaren N3-lezers. Er zijn echter, afhankelijk van het niveau van de lezer, grote verschillen in de betekenis die aan het verhaal wordt toegekend. Een N3-lezer leest De donkere kamer als een spannende oorlogsroman en wordt door de spannende gebeurtenissen uitgenodigd om door te lezen. N5- en in mindere mate ook N4-lezers zullen daarnaast ook oog hebben voor de zeer geraffineerde structuur van het boek en de kentheoretische kwestie die het aansnijdt. Bovendien zullen N5-lezers, meer dan N4-lezers, zich uitgedaagd voelen om zich te verdiepen in Hermans' wereldbeeld en de wijze waarop dit in zijn werk gestalte krijgt. 

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Indicatoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid De donkere kamer van Damokles lijkt een grote bereidheid van de lezer te vragen doordat het een dik (334 pagina's) en complex boek is. De spannende gebeurtenissen en de beschrijvingen van oorlogshandelingen maken het boek echter dermate spannend, dat zelfs N3-lezers in staat zijn het boek niet alleen uit te lezen, maar het ook de moeite waard te vinden. 
  Interesses Leerlingen met een uitgesproken interesse in boeken die over de oorlog gaan, zullen dit boek met plezier lezen. Naarmate het niveau van de lezer hoger is, neemt het belang van deze voorkeur af. Voor een N5-lezer zullen de meer filosofische aspecten van de roman zwaarder wegen.
  Algemene kennis De donkere kamer van Damokles doet over het algemeen geen beroep op algemene kennis waarover een gemiddelde tweedefaseleerling niet beschikt. De uitdaging zit meer in het herkennen van het belang van bepaalde details (bijvoorbeeld het analoge proces van foto's ontwikkelen en afdrukken). De leerling moet bereid zijn zich hierin te verdiepen. 
  Specifieke literaire en culturele kennis Het boek heeft een onbetrouwbare verteller. De lezer hoeft echter niet over specifieke kennis dienaangaande te beschikken - hij merkt vanzelf hoe het zit.

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire Het vocabulaire vormt geen probleem voor N3-lezers. 
  Zinsconstructies De zinnen zijn over het algemeen kort en gemakkelijk te begrijpen.
  Stijl De stijl van deze roman is precies, sober, registrerend, zakelijk, gereserveerd. Geen probleem voor de N3-lezer, al zal de ironie waarvan Hermans zich óók bedient hem waarschijnlijk grotendeels ontgaan. De N4- en zeker de N5-lezer zal dat wel opmerken en waarderen.

Vertrouwdheid met literaire
procédés

Actie Er komen redelijk veel spannende gebeurtenissen voor in De donkere kamer van Damokles. Het tempo ligt vrij hoog, doordat er veel gebeurtenissen beschreven worden en er veel gebruik gemaakt wordt van de directe rede. Uitgebreide bespiegelingen en beschrijvingen van gevoelens komen nauwelijks voor. Zeker N3-lezers vinden dat prettig. 
   Chronologie Het verhaal wordt grotendeels chronologisch verteld, al komen er wel grote tijdsprongen voor. Geen probleem voor de N3-lezer.
   Verhaallijn(en) Er is maar één verhaallijn. Geen probleem.
   Perspectief Er is sprake van een onbetrouwbaar personaal perspectief vanuit Henri Osewoudt. Daardoor blijft de lezer in het ongewisse over het wel of niet bestaan van Dorbeck, wat natuurlijk ook precies de bedoeling is. Een N3-lezer zal opmerken dat het perspectief onbetrouwbaar is, maar zal dit mogelijk onbevredigend vinden. N4- en N5-lezers zullen dit literaire spel met de lezer waarderen. 
  Betekenis Er  zijn weinig romans waar zo veel over geschreven is als De donkere kamer van Damokles. Toch kunnen ook de (N3-)lezers die alle discussie aan zich voorbij laten gaan, best een adequate betekenis aan de roman toekennen. Zo zal bijvoorbeeld het verklaren van de titel en het herkennen en duiden van een aantal motieven (spiegel, fotografie, dubbelganger) hen niet voor onoverkomelijke problemen stellen. Het kan wel nodig zijn om deze leerling even de juiste richting te wijzen. N4- en N5-lezers kunnen het zonder hulp en zullen al gauw een stap verder zetten en zich richten op vragen die het boek opwerpt, bijvoorbeeld over de kenbaarheid van de werkelijkheid en Hermans' nihilisme. Het bestuderen van secundaire literatuur is hierbij noodzakelijk.

Vertrouwdheid met literaire karakters

Karakters De hoofdpersoon is Henri Osewoudt. Dorbeck is de belangrijkste bijfiguur. Door het onbetrouwbare perspectief blijft zijn status (bestaat hij eigenlijk wel?) het hele verhaal problematisch. Andere interessante bijfiguren zijn onder andere oom Bart, pater Beer en de jonge SS'er in de gevangenis. 
  Aantal karakters Er komt een aantal personages voor die een 'tijdelijke rol' spelen in het verhaal; ze duiken op en verdwijnen weer. Ze zijn echter niet zo talrijk dat de lezer het overzicht kwijtraakt. Ook een enigszins ervaren N3-lezer is in staat om een onderscheid te maken tussen deze voorbijgangers en de personages met een meer substantiële rol. 
   Ontwikkeling van karakters Osewoudt is een complex personage. Het zal voor de gemiddelde N3- en N4-lezer best een opgave zijn om hem te volgen. Een meer ervaren N4- en N5-lezer zal snel een verband zien tussen de entree van Dorbeck en Osewoudts gevoelens van minderwaardigheid. Deze lezer zal de keuzes die Dorbeck maakt, kunnen verklaren vanuit zijn psychologie. Een N3-lezer zal daar meer moeite mee hebben of zich niet eens afvragen waarom Osewoudt doet wat hij doet.

Relevante bronnen voor docenten

 

'De donkere kamer van Damokles', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
'W.F. Hermans', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
www.willemfrederikhermans.nl

Wilbert Smulders', 'Willem Frederik Hermans: De donkere kamer van Damokles', in: Lexicon van literaire werken. Groningen, Noordhoff, 1989

  

Geschreven door:

Marlies Schouwstra