Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Over de auteur

Joost van den Vondel, kortweg Vondel genoemd, werd op 17 november 1587 in Keulen geboren uit ouders die kort daarvoor Antwerpen hadden verlaten. Vanaf zijn negende jaar woonde hij in Amsterdam. Van 1610 tot haar dood in 1635 was hij getrouwd met Maeyken de Wolff; daarna was hij bijna 44 jaar weduwnaar. Hij overleed op 5 februari 1679, dus 91 jaar oud. Hij heeft zich altijd een echte Amsterdammer gevoeld, wat duidelijk blijkt uit zijn werk: hij was trots op zijn stad en op de grote welvaart die daar was ontstaan.
Vondel heeft erg veel geschreven, vooral als je in aanmerking neemt dat hij hiernaast nog ander werk had: een winkel in zijden waren, en later in dienst van de stad Amsterdam als boekhouder van de Bank van Lening. Naast allerlei soorten gedichten, brieven en ander proza schreef hij veel toneelspelen. Vondel was heel goed bij op het gebied van de actualiteit en hij had stellige meningen over politiek, bestuur, geloof en samenleving, die hij niet onder stoelen of banken stak. Zo keerde hij zich openlijk tegen stadhouder Maurits van Nassau in zijn verdediging van Oldenbarnevelt, die op last van Maurits was onthoofd. Vondel is beïnvloed door Griekse en Romeinse tragediedichters, en door zijn tijdgenoten Pieter Cornelisz. Hooft en Hugo de Groot. Hij werd zeer gerespecteerd door het Amsterdamse stadsbestuur, dat hem van 1668 tot aan zijn dood pensioneerde, maar volledig bleef uitbetalen voor zijn functie.
Gysbreght van Aemstel is het bekendste toneelstuk van Vondel. Het werd vanaf 1637 vrijwel ieder jaar opgevoerd tot in 1969 rebellerende jonge kunstenaars zich met succes verzetten tegen het traditionele toneel; op 1 januari 2012 is de draad van een opvoering op Nieuwjaarsdag in de Amsterdamse schouwburg weer opgepakt. Al het werk van Vondel werd tijdens zijn leven en daarna veel gelezen en geregeld herdrukt; hij wordt beschouwd als een der grootste literatoren van ons taalgebied.

Inhoud

Amsterdam 1300. Kennemers en Waterlanders die de stad onder leiding van Willem van Egmond, Diedrick van Haerlem en de beruchte Witte van Haemstede al een jaar belegeren, blazen de aftocht. De burgers en religieuzen van Amsterdam zijn samen met hun heer Gysbreght opgetogen over dit plotselinge vertrek en gaan 's avonds eensgezind kerstnacht vieren. Maar dan dringt de vijand door een list toch de stad binnen, houdt daar verschrikkelijk huis en dreigt Gysbreght met zijn familie aan te vallen en te doden. De engel Rafaël adviseert Gysbreght een andere keus te maken dan zich tegen deze overmacht dood te vechten.

Leesaanwijzingen

Het lezen van Gysbreght in de originele versie is natuurlijk een beste klus: je zult er met toelichting en al je handen aan vol hebben. Daar komt bij dat er geregeld delen zijn waarin Vondel zijn personages laat filosoferen over zaken die hij als auteur belangrijk vond. Daar tegenover staan passages die vlot en beeldend zijn, waarin spanning zit doordat de lezer meer weet dan sommige personages, en waarin het taalgebruik ook plotseling vlotter is dan in de beschouwende gedeeltes. Door de indeling in vijf bedrijven en de beperktheid van de totale tekst (nog geen 2000 regels) is het geheel behoorlijk overzichtelijk.

Om over na te denken

Je wordt ten onrechte verdacht van medeplichtigheid aan moord; je vijanden willen die op jou wreken. Een complete stad die onder jouw verantwoordelijkheid valt, wordt daarom aangevallen. Om jouw 'schuld' worden mannen vermoord, nonnen verkracht, kloosters, kerken en huizen in brand gestoken zodat vele burgers omkomen. Wat doe jij als je voorlopig ontkomen bent? Hoe reageer je op je vrouw die een andere opvatting heeft over jouw taak dan jijzelf? Welke uitweg is er nog? Ben je een held of niet? Voel je je schuldig aan wat er gebeurd is: mensen verkracht, vermoord?

Waardering

'Ik vind niet dat je er nu nog echt iets mee kunt. De idealen van vroeger liggen mijlenver van de idealen die we nu aan onszelf en elkaar stellen. Dat Bijbelse karakter is ook minder belangrijk geworden. Trouw tegenover elkaar heeft misschien wel een belangrijker rol gekregen.'
Esmé, 5 vwo, op: www.scholieren.com

'Ik vond het een grappig en leuk stuk. En lang niet zo saai als een klasgenoot had voorspeld. Ik vind Badeloch een goede rol hebben. In het begin deed ze mij denken aan de lerares van Harry Potter die hem sterrenkunde en waarzeggerij geeft [...]. Ik vond het stuk dus de moeite waard.'
Annelies, 4 vwo, op: www.scholieren.com

'Ik vond het een mooi verhaal en het heeft in zekere zin wel indruk op mij gemaakt. Ik had namelijk niet echt een voorstelling van het leven in die tijd en dit boek laat je zien hoe men leeft in tijden van belegeringen. [...] Ik vond het boek op bepaalde punten wel een beetje traag en saai maar dat komt mede door het oude taalgebruik en de vorm waarin het verhaal is geschreven (dichtvorm).'
Eva, 5 vwo, op: www.scholieren.com

Meer weten?

'Gysbrecht van Aemstel en de Amsterdamse Schouwburg', op:  www.literatuurgeschiedenis.nl
'Gysbrecht for ever', op:  www.literatuurgeschiedenis.nl | over de eerste uitvoeringen van Gysbreght van Aemstel
'Rederijkersliteratuur', op: www.literatuurgeschiedenis.nl | over rederijkers in de Gouden Eeuw
Ronny De Schepper, 'Gijsbrecht van Aemstel van Joost van den Vondel', op:  www.ronnydeschepper.com

Geschreven door:

Gosse Koolstra

Suggesties


Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Opdrachten

BoekVondel, Joost van den, Gysbreght van Aemstel
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormtweetal
Focusverteltechniek
Je leert

hoe in drama inhoud en betekenis worden overgedragen op de toeschouwers.

Opdracht

A

  1. Bedenk individueel een kort verhaal waarin een held ten onder gaat en schrijf hiervan een beknopte samenvatting in maximaal 100 woorden.
  2. Wissel de verhalen uit en kies samen het verhaal waarmee je verder wilt werken. Stel
    vast wat voor jullie de essentie van het verhaal, het thema, is.
  3. Maak van dit verhaal nu samen het ontwerp voor een toneelversie. Beperk de lengte! (Maximaal 2000 woorden.)

B

  1. Lees eerst de alinea onder Literatuurgeschiedenis; lees daarna de genoemde bronnen. Vorm je globaal een oordeel over de toneelmatige verschillen tussen Gysbreght van Aemstel en Aran en Titus.
  2. Bekijk de lijst van 'spreeckende personagien' in Gysbreght. Welke logica vind je de volgorde hebben?
  3. a. Analyseer samen hoe in Gysbreght van Aemstel informatie wordt ingebracht. Denk aan wat de personages vertellen, maar ook aan de rol van de bode-figuur. Maak hier aantekeningen van. Beperk je tot het eerste en tweede bedrijf.
    b. Had het publiek ook op een andere manier op de hoogte gesteld kunnen worden van deze informatie? Zo ja, op welke?
    c. Hoe hebben jullie het probleem van de informatievoorziening in jullie eigen verhaal opgelost?
  4. Met een voorspellende droom (van Badeloch) en een 'deus ex machina', de verschijning van de aartsengel Rafaël, heeft Vondel gekozen voor het bovennatuurlijke als toneelmatige ingreep. Geef een beoordeling van deze techniek, vanuit onze tijd gezien, maar ook - voor zover dat kan - vanuit een zeventiende-eeuws gezichtspunt. Betrek daarbij het gegeven dat deze techniek ook uit de klassieke oudheid komt.
  5. Als barokkunstenaar maakt Vondel vaak gebruik van tegenstellingen; de eenvoudigste hiervan is goed-kwaad, die goed te plaatsen is in dit toneelstuk. Formuleer nog drie van zulke tegenstellingen. Hoe worden die vormgegeven?
  6. a. Geef nu een oordeel over de manier waarop in Gysbreght van Aemstel inhoud en betekenis worden overgedragen. Wat vinden jullie in dit licht van Vondels uitspraak dat hij het toneelstuk heeft gemaakt 'na de wetten, regelen en vrijheid der poëzije; oock na de tooneelwetten, waer tegens wy wetende niet en misdeden, 't en waer misschien in talrijckheid van personagien (…).' (Citaat uit de opdracht aan Hugo de Groot.)
    b*. Extra opdracht (moeilijk!). Geef een vergelijkend oordeel over de manier waarop jullie dat hebben gedaan in de toneelversie van jullie verhaal.
(Literaire)theorie

'Perspectief', in: Joke van Balen e.a., Basisboek literatuur, Groningen, Uitgeverij kleine Uil, 2009, p. 101-106

Literatuurgeschiedenis

Vondels populariteit als dramaturg werd in de loop van de jaren '40 en '50 van de zeventiende eeuw steeds meer overschaduwd door die van Jan Vos, die met zijn spektakelstuk Aran en Titus al in 1641 grote indruk had gemaakt. Vos, een ongeschoolde glazenmaker met een groot talent voor toneel, had als motto 'Het zien gaat voor het zeggen'. Vondels stukken werden steeds uitstekend verkocht (als leestekst), maar minder goed bezocht dan die van Vos.

Bronnen
  1. Jan Vos, 'Aran en Titus' op: www.dbnl.org
  2. Gé Vaartjes, 'Handgeschreven wereld', op: www.dbnl.org
  3. René van Stipriaan, 'Wat mankeert er toch aan de Gysbreght?', op:  www.dbnl.org
Gemaakt doorGosse Koolstra



BoekVondel, Joost van den, Gysbreght van Aemstel
NummerN4/2
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormdrietal
Focusinterpretatie van inhoud en functie
Je leert

te herkennen welke doelen Vondel nastreefde met zijn drama.

Opdracht

A

Lees de teksten onder Literatuurgeschiedenis.
Ontwerp gezamenlijk een beknopte samenvatting van een actuele film (maximaal 100 woorden) over een drama dat zich in Amsterdam of in je eigen woonplaats afspeelt. Met die film streven jullie de volgende doelen na:
a. versterking van een gevoel van eenheid op basis van een gezamenlijk verleden
b. solidariteit met elkaar op grond van gezamenlijk doorstaan leed
c. het opwekken van een gezamenlijke moraal
d. trots op wat de stad was en wat die zal worden (profetie / toekomstbeeld)

B

  1. Noteer in het schema hieronder op welke wijze Vondel de genoemde doelen nastreefde.
  2. Noteer in de kolom geslaagd / niet geslaagd jullie oordeel over de kwaliteit van het middel.
  3. Geef bij 'niet geslaagd' een alternatief voor de vormgeving hiervan in Gysbreght.

    Doel

    Middel

    Geslaagd / niet geslaag

    versterking Amsterdamse identiteit door 'gezamenlijke geschiedenis' aanval door plattelanders in 1300  
      beschrijving van de onschuld van onze held Gysbreght  
    eenheidsgevoel door het besef van samen doorstaan leed beschrijving van moord, brandstichting en verkrachting van onschuldige burgers  
    enz.    
Literatuurgeschiedenis

De elite in de vroege zeventiende eeuw was zich bewust van de taak die ze had in het eenwordingsproces van de jonge Republiek. Dat blijkt uit discussies die zich voordeden in de Muiderkring (waarin ook vrouwen al een belangrijke rol speelden), dat blijkt uit correspondentie tussen mensen als Hooft, Huygens, Vondel, Barlaeus, De Groot. Het blijkt ook uit de geëngageerde reacties van Vondel op (politieke en religieuze) ontwikkelingen en gebeurtenissen in zijn tijd. Hooft en Vondel leken steeds op zoek naar ideale voorbeelden op het gebied van moreel, religieus en politiek leiderschap. Ze zochten deze in klassieke voorbeelden en in ideale tijdgenoten zoals stadhouder Frederik Hendrik of de Duitse vorst Frederik de Grote. Zonder te moraliseren gingen ze morele inhouden niet uit de weg.

'De ideale dichter van die tijd (d.w.z. de eerste helft van de zeventiende eeuw) verbindt technische superioriteit, stoelend op de voorschriften van de klassieke retorica en poëtica, met eruditie en hoog moreel gehalte, en gebruikt zijn talenten ten dienste van de gemeenschap […] Waarschijnlijk heeft geen andere zeventiende-eeuwse auteur deze hoge taak zo serieus genomen als Vondel.'
'Daarmee kwamen drie belangrijke elementen van Vondels werk bijeen: de liefde voor zijn stad, de bewondering voor de Oudheid en de religieuze bezieling.'
'Zijn Gysbreght van Aemstel combineerde op briljante wijze een thema uit de geschiedenis van de stad met een imitatio van de Aeneis van Vergilius en het christelijke motief van de kerstnacht.'
(Dit zijn drie citaten van E.K. Grootes uit zijn essay 'De ontwikkeling van Vondels dichterschap' in Nederlandse literatuur, een geschiedenis, Amsterdam 1994.)

Gemaakt doorGosse Koolstra




Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Opdrachten

BoekVondel, Joost van den, Gysbreght van Aemstel
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusvergelijken poëtica's
Je leert

welke opvattingen Vondel in zijn werk vormgaf en hoe de invloed van die opvattingen tot in onze tijd een rol speelt.

Opdracht
  1. Lees de informatie onder Literaire theorie en Literatuurgeschiedenis. Het fragment 'De roman [...] Maar alleen dan.' wordt beschouwd als W.F. Hermans' poëtica inzake zijn romankunst.
  2. Noteer welke moderne Nederlandse literatuur die jij al hebt gelezen, naar jouw idee voldoet aan deze criteria.
  3. Formuleer je oordeel over Hermans' strenge eis.
  4. Zoek op welke opvattingen over drama Vondel vormgaf. (zie bron 2 en 3)
  5. Vul nu het schema hieronder in.
  6. Schrijf nu, in ongeveer 500 woorden, een vergelijkende beschouwing over poëticale opvattingen bij Vondel en bij Hermans. Mocht je werk van W.F. Hermans hebben gelezen, dan mag je voorbeelden uit dat werk aanvoeren. Je gebruikt in ieder geval voorbeelden uit Gysbreght van Aemstel.
 

Opvatting

Vormgegeven in Gysbreght? Hoe?

Geslaagd / niet geslaagd? 

 + toelichting 

eenheid van tijd    
eenheid van plaats    
eenheid van handeling     
held genuanceerd getekend danwel 'personificatie'    
andere opvattingen    

 

(Literaire)theorie

Auteurs van literair werk hanteren vaak, impliciet of expliciet, een poëtica, dat wil zeggen een stelsel van opvattingen over hoe kwalitatief hoogstaand literair werk geschreven moet zijn. Hierin worden zij gevormd door opvattingen van hun voorgangers, opvattingen van hun eigen tijd en persoonlijke opvattingen. Zij kunnen gedurende hun werkzaam leven hun poëtica verder ontwikkelen. Vondel is een duidelijk voorbeeld van een literator wiens poëtica zich sterk ontwikkelde door de jaren heen. Was hij aanvankelijk een bewonderaar en volger van Seneca, hij werd steeds meer iemand die zich het sterkst liet beïnvloeden door Horatius en Vergilius die hij beschaafder en humaner achtte.
W.F. Hermans heeft zich ontpopt als een auteur die zich toelegde op ideeënromans, als tegenpool van psychologische romans. Thematische samenhang was voor hem van veel groter belang dan psychologische waarschijnlijkheid.

Literatuurgeschiedenis

W.F. Hermans, 'De experimentele roman', in: Het sadistisch universum I. Amsterdam, Uitgeverij De Bezige Bij, 1964, vanaf 'Ik herinner mij [...]' tot en met 'Maar alleen dan', op: www.books.google.nl

Bronnen
  1. W.F. Hermans, Het sadistisch universum, I, Amsterdam, De Bezige Bij, 1964
  2. 'Rederijkersliteratuur', op:  www.literatuurgeschiedenis.nl
  3. Ronny De Schepper, 'Gijsbrecht van Aemstel van Joost van den Vondel', op:  www.ronnydeschepper.com
Gemaakt doorGosse Koolstra



BoekVondel, Joost van den, Gysbreght van Aemstel
NummerN5/2
Niveau5
Studielast3 slu
Werkvormtweetal
Focusoordeel over kwaliteit
Je leert

twee verschillende toneelstukken uit dezelfde tijd te vergelijken en te beoordelen.

Opdracht
  1. [individueel]
    Noteer twee tot nu toe gelezen boeken uit de moderne Nederlandse literatuur die jij totaal verschillend van aard en kwaliteit vindt.
  2. [samen] 
    Bespreek de door jullie ingebrachte tweetallen en stel vast op grond waarvan je de kwaliteit zo verschillend vindt.
  3. [individueel] 
    Maak een lijstje van de criteria die jij blijkbaar van belang vindt voor een literair werk. Noteer die in schema 1.
  4. [individueel en samen] 
    Lees de bronnen. Lees ook Aran en Titus. Maak aantekeningen van kwaliteitsopmerkingen over Gysbreght van Aemstel en Aran en Titus, en bespreek die samen.
  5. [samen]
    Vul schema 2 in.
  6. [individueel]
    Schrijf allebei een betoog van circa 500 woorden, getiteld 'Kwaliteit en de smaak van het publiek' over de beide toneelstukken. Betrek jullie eigen kwaliteitscriteria er ook in.

Schema 1

Jouw naam 

Schrijver en titel 

sterk hierin 

zwak hierin 

       
       
       
       
       

 

Schema 2

Gysbreght
kwaliteit / punt van kritiek 

Oordeel terecht?
+ toelichting

Aran en Titus
kwaliteit / punt van kritiek 

Oordeel terecht?

+ toelichting

       
       
       
       
       

 

Bronnen
  1. Jan Vos, 'Aran en Titus' op:  www.dbnl.org
  2. René van Stipriaan, 'Wat mankeert er toch aan de Gysbreght?', op:  www.dbnl.org
  3. 'Gysbrecht van Aemstel en de Amsterdamse Schouwburg', op:  www.literatuurgeschiedenis.nl
  4. Ronny De Schepper, 'Gijsbrecht van Aemstel van Joost van den Vondel', op:  www.ronnydeschepper.com
Gemaakt doorGosse Koolstra




Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Opdrachten

BoekVondel, Joost van den, Gysbreght van Aemstel
NummerN6/1
Niveau6
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusontwikkeling bij een schrijver
Je leert
te zien hoe Vondels religieuze ontwikkeling zich al in Gysbreght van Aemstel aftekende.
Opdracht

Voor deze opdracht moet je kennis hebben van het verschil tussen katholicisme en protestantisme, en van de twee contrasterende groeperingen binnen het zeventiende-eeuwse protestantisme: de remonstranten en de contra-Remonstranten. Je kunt je deze kennis ook eigen maken door een korte voorstudie.

  1. Noteer voor jezelf uit de moderne Nederlandse literatuur die jij tot nu toe gelezen hebt, één boek waarin je opvattingen over religie en geloof tegenkomt, en één waarin dat pertinent niet het geval is. Welke opvattingen zijn dat in het eerste boek? Je kunt op deze site zoeken op de tag 'religie'.
  2. Wat is jouw oordeel over die opvattingen?
    a. Vind jij religie en geloof van belang?
    b. Vind je dat geloof en religie een plek moeten hebben in (literaire) kunst? Waarom vind je dat?
    c. Heb je enig idee in welke mate geloof en religie nog een plek krijgen in moderne Nederlandse literatuur? Noteer je antwoorden.
  3. Lees de bronnen. Zoek eventueel zelf naar aanvullende bronnen. Maak notities over Vondels religieuze ontwikkeling en over zijn opvattingen over het geloof.
  4. Beschrijf nu in een uiteenzetting van circa 750 woorden welke elementen uit Gysbreght van Aemstel kunnen wijzen op Vondels opvattingen over religie en geloof en de ontwikkeling daarin rond 1637. Let op: er zijn tegenstrijdige gegevens in Gysbreght van Aemstel!
Bronnen
  1. Hans Renders, 'Vondel, het verhaal van zijn leven (1587-1679) - Piet Calis', in: Vrij Nederland, 7 juni 2008, op:  www.vn.nl
  2. 'Joost van den Vondel', op: www.nederlands.nl
  3. Anique de Kruijf, 'Vondels biografie en de Gysbreght', op: cf.hum.uva.nl
Gemaakt doorGosse Koolstra



BoekVondel, Joost van den, Gysbreght van Aemstel
NummerN6/2
Niveau6
Studielast3 slu
Werkvormdrietal
Focusreceptiegeschiedenis
Je leert zelfstandig waarderingen van een historisch werk te inventariseren en te bepalen hoezeer de waardering van een literair werk door de eeuwen heen kan veranderen.
Opdracht
  1. [individueel]
    Neem een boek in gedachten dat je op de basisschool prachtig vond. Ga na wat je er nu van vindt. Noteer de ontwikkeling in je waardering en licht die toe.
  2. [samen]
    Breng jullie ervaringen in in een groepsgesprek en stel vast: welke ontwikkelingen hebben zich bij jullie voorgedaan? Waardoor worden die veroorzaakt? (Neem niet eenvoudig genoegen met 'ouder geworden'.) Welke overeenkomsten en verschillen zijn er in jullie bevindingen?
  3. [individueel]
    Bestudeer de teksten onder Literatuurgeschiedenis en Bronnen. Noteer in onderstaand schema: welke positieve en negatieve oordelen over Gysbreght van Aemstel ben je tegengekomen, gezien over de periode 1637 - 20nu? Wanneer de persoon of instantie die kritiek geeft, niet bekend is, vul je N.N. (= nomen nescio) in.
  4. [samen]
    Bespreek jullie individuele schema's, bepaal overeenkomsten en verschillen en maak er door consensus één schema van. Zet erboven: 'Schematische receptiegeschiedenis Gysbreght van Aemstel'.
  5. [samen]
    Schrijf een slotconclusie in maximaal 200 woorden: heeft Gysbreght van Aemstel als toneelstuk nog toekomst? Motiveer met jullie belangrijkste argumenten. Vergelijk die met de opvattingen van 'Het toneel speelt' (zie bron 7).

Schema

Tijd

Persoon/instantie

Oordeel

Argumenten/bijzonderheden

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

enz.

 

 

 

 

Literatuurgeschiedenis Al behoorde Vondel dan ook tot de meest gerespecteerde en gewaardeerde literatoren van zijn tijd en de eeuwen daarna, er was ook al vroeg kritiek op de saaiheid van zijn werk. Die bleek onder andere uit de grotere populariteit van de toneelstukken van Jan Vos, spektakelstukken waarin veel meer te beleven was dan in die van Vondel. Het publiek las de toneelstukken van Vondel liever. De literatuur-criticus Busken Huet schreef in 1867 over Gysbreght van Aemstel (dat in die tijd ook al ieder Nieuwjaar werd opgevoerd) dat het een treurspel was waarbij geen enkele toeschouwer treurde maar iedereen wel naar huis verlangde! In 1968 kwam een einde aan de jaarlijkse opvoeringen door de Aktie Tomaat.
Bronnen
  1. René van Stipriaan, 'Een mooie Gysbreght-editie' in Literatuur 13, op: www.dbnl.org (p. 243-245)
  2. René van Stipriaan, 'Wat mankeert er toch aan de Gysbreght?', op: www.dbnl.org
  3. 'Gijsbrecht van Aemstel luidt weer het jaar in', op: www.nu.nl
  4. Proefschrift van Tina Claessens over 'de casus Vondel' in literatuurgeschiedenissen, op: lib.ugent.be. (NB Dit is moeilijk en omvangrijk. Lees dus selectief en globaal; beperk je tot hoofdstuk 2.3.)
  5. 'Gysbreght for ever', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
  6. Zoek op 'Aktie Tomaat'
  7. Gysbrecht van Aemstel bij 'Het toneel speelt', op: www.hettoneelspeelt.nl
Gemaakt doorGosse Koolstra




Gysbreght van Aemstel - Vondel, Joost van denNiveau 5

Gysbreght van Aemstel

Auteur:Vondel, Joost van den
Jaar uitgave:1637
Uitgeverij:Amsterdam University Press (Alfa-reeks)
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:120
Genre:treurspel
Tags:christendom, geloof, historische gebeurtenissen, mythologie
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst in oud Nederlands met inleiding, analyses, commentaar en verklarende noten op: dbnl.org.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 13 november 2013.

 

Introductie

Joost van den Vondel, kortweg Vondel genoemd, werd op 17 november 1587 te Keulen geboren uit ouders die kort tevoren Antwerpen hadden verlaten. Vanaf zijn negende jaar woonde hij in Amsterdam. Van 1610 tot haar dood in 1635 was hij getrouwd met Maeyken de Wolff; daarna was hij bijna 44 jaar weduwnaar. Hij overleed op 5 februari 1679. Hij heeft zich altijd een echte Amsterdammer gevoeld, wat duidelijk blijkt uit zijn werk: hij was trots op zijn stad en op de grote welvaart die daar was ontstaan.
Vondel heeft erg veel geschreven, vooral als je in aanmerking neemt dat hij hiernaast nog ander werk had: een winkel in zijden waren, en later, in dienst van de stad Amsterdam, als boekhouder van de Bank van Lening. Naast allerlei soorten gedichten schreef hij veel toneelspelen. Vondel was heel goed bij op het gebied van de actualiteit en stak zijn stellige meningen over politiek, bestuur, geloof en samenleving niet onder stoelen of banken. Zo keerde hij zich openlijk tegen stadhouder Maurits van Nassau in zijn verdediging van Oldenbarnevelt, die op last van Maurits was onthoofd. Vondel is beïnvloed door Seneca en later door de Romeinse tragediedichters Horatius en Vergilius, en door zijn tijdgenoten Pieter Cornelisz. Hooft en Hugo de Groot. Deze laatste eerde hij door zijn Gysbreght aan hem op te dragen: 'den godvruchtigen en dapperen balling', waarmee hij expliciet refereert aan de ballingschap van De Groot. Hij werd zeer gerespecteerd door het Amsterdamse stadsbestuur, dat hem van 1668 tot aan zijn dood pensioneerde, maar volledig bleef uitbetalen voor zijn functie.
Doopsgezind van afkomst ontwikkelde hij zich aanvankelijk tot een vrijzinnig en humanistisch protestant (hij sympathiseerde met de Remonstranten), maar hij bekeerde zich later tot het Rooms-Katholicisme.

Inhoud

Amsterdam 1300. Kennemers en Waterlanders die de stad onder leiding van Willem van Egmond, Diedrick van Haerlem en de beruchte Witte van Haemstede al een jaar belegeren, blazen de aftocht. De burgers en religieuzen van Amsterdam zijn samen met hun heer Gysbreght opgetogen over dit plotselinge vertrek en gaan 's avonds eensgezind en uitbundig kerstnacht vieren. Maar dan dringt de vijand door een list toch de stad binnen, houdt daar verschrikkelijk huis en dreigt Gysbreght met zijn familie aan te vallen en te doden. Er ontstaat een lange discussie tussen Gysbreght en diens echtgenote Badeloch over de vraag wat nu te doen. De engel Rafaël houdt Gysbreght voor dat het geraden is een andere keus te maken dan zich tegen deze overmacht dood te vechten: Gysbreght zal zich onder geleide van deze beschermengel met de zijnen in ballingschap moeten begeven en in Pruisen een stad Nieuw Holland stichten.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies 

Indicatoren 

Toelichting | complicerende factoren

Algemene vereisten

Bereidheid Weinig leerlingen zullen uit eigen beweging dit werk oppakken; in opdracht of toch vrijwillig zullen ze het ervaren als een hele uitdaging.
  Interesses  Vooral lezers van niveau 5 en 6 kunnen geboeid raken door de gelaagdheid van het verhaal, de historische context en de verwijzingen naar oudere verhalen die ze wellicht al kennen. N4-lezers kunnen geprikkeld worden als ze geattendeerd worden op de overeenkomsten met beroemde verhalen als die over het beleg van Troje.
  Algemene kennis  Er is veel (school-)kennis nodig om het verhaal te kunnen begrijpen. Dit geldt voor iedereen.
  Specifieke literaire en culturele kennis Kennis van vaderlandse geschiedenis, religieuze geschiedenis en van verhalen uit de klassieke oudheid is voor alle niveaus van groot belang om het verhaal te kunnen volgen en op waarde te schatten. Die kennis wordt overigens door het notenapparaat bij veel uitgaven ruimschoots verstrekt.

Vertrouwdheid met literaire stijl

Vocabulaire Voor alle niveaus: moeilijk. Ook hiervoor geldt weer: gegeven aantekeningen lossen veel problemen op. Dat neemt niet weg dat het leestempo er sterk door wordt vertraagd. Lezers van niveau 6 zullen wellicht al met meer lef durven doorlezen tot begrip 'vanzelf' ontstaat.
  Zinsconstructies Ook op zinsniveau is er veel dat als vreemd en onbegrijpelijk zal worden ervaren, door alle niveaus. Zie overigens de opmerkingen hierboven.
  Stijl De stijl wisselt van breedvoerig tot vlot en beweeglijk. Het gehanteerde metrum bevordert niet direct een flitsende stijl, maar deze alexandrijnen imponeren wel, en dat kan misschien al door enkele N5- en N6-lezers zo worden ervaren en genoten. Het verdient aanbeveling leerlingen te adviseren de tekst eens hardop te lezen. Op internet zijn fragmenten van de opvoering te zien, wat ook verhelderend kan werken.

Vertrouwdheid met literaire procedés

Actie Kenmerk van Vondels werk is: de schrijver toont geen actie, hij verhaalt erover. Dat is hem ook als kritiek nagedragen: de spanning ontstaat niet door actie, maar door wat er kan gaan gebeuren en door de innerlijke overwegingen van personages over wat ze moeten doen. De meest competente leerlingen zullen dit kunnen doorzien en wellicht waarderen, zij ervaren spanning door wat de bode verhaalt; voor N4-lezers is dat lastig.
  Chronologie  Het gebruik van tijd is eenvoudig lineair, maar door sprongen in de gebeurtenissen moet iedere lezer wel zijn hoofd er goed bij houden.
  Verhaallijn(en) De verhaallijn is eenvoudig en zal geen probleem opleveren.
  Perspectief Er is uitsluitend gesproken tekst; de leerling moet dus goed observeren wie er aan het woord is en wat de positie van dit personage is. Dit wordt steeds helder aangegeven door de auteur. Ook hier geldt weer: als leerlingen het gespeeld zien, wordt het helderder.
  Betekenis Voor N4-lezers kan de oppervlakkige gang van zaken en het innerlijk conflict bij Gysbreght al genoeg zijn voor interpretatie van het werk. N5- en N6-lezers kunnen intensief bezig zijn met betekenissen die ontstaan door verwijzingen, filosofische en religieuze overwegingen, conflicten tussen personages. Schuld en onschuld, hoogmoed en nederigheid, eigen verantwoordelijkheid en gehoorzaamheid zijn dan de gebieden waarop Vondel betekenissen neerlegt.

Vertrouwdheid met literaire personages

Karakters Alle karakters zijn vlak, en als de hoofdpersoon verandert in doen en laten, is dat in opdracht van de aartsengel Rafaël. We hebben overigens niet met allegorische figuren te doen.
  Aantal karakters Het aantal personages is groot; ook Vondel was zich daarvan bewust blijkens zijn opmerking hierover in zijn opdracht aan Hugo de Groot, maar hij achtte dit onvermijdelijk. Voor alle niveaus helpt het advies: maak even een schema waarin je de verschillende groepen onderscheidt en de functie van personages aanduidt. Bij het uitvoeren van opdrachten is het aanbevelenswaardig dit als hulpopdracht erbij te geven.
  Ontwikkeling van de karakters De karakters ontwikkelen zich niet; Gysbreght verandert van besluit in opdracht van Rafaël.

Geraadpleegde
bronnen

  Knuvelder, dr G.P.M., Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde, II, 's-Hertogenbosch 1971, p. 312-411, met name 336-342.
De op de leerlingenpagina's genoemde uitgaven en bronnen, en daarin vermelde literatuurverwijzingen.

 

Geschreven door:

Gosse Koolstra