Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Over de auteur

Herman Heijermans (1864-1924) was na zijn schooltijd het liefst de journalistiek ingegaan, maar hij belandde op een kantoor. Later werd hij handelaar in metaal en lompen, maar dat lag hem ook niet en hij ging bijna failliet. In 1892 besloot hij om voortaan als schrijver door het leven te gaan. Hij begon als toneelcriticus bij De Telegraaf. Vanaf 1894 publiceerde hij in die krant onder het pseudoniem Samuel Falkland humoristisch-realistische schetsen. Hij ging in de Amsterdamse Pijp wonen en sloot zich aan bij de nieuwe socialistische partij SDAP. In Amsterdam kwam hij een prachtige prostituee tegen en hij ging met haar samenwonen, wat in die tijd ongekend was; om niet gevangengezet te worden, trouwde hij uiteindelijk toch met haar. Hierover schreef hij de roman Kamertjeszonde (1897), die via een pornografische uitgever op de markt kwam. Maar Heijermans werd vooral bekend met zijn realistische toneelstukken, waarin hij opkwam voor de sociaal zwakkeren. Hij ging een contract aan met De Nederlandsche Tooneelvereeniging, en vanaf 1898 werd er vrijwel elk jaar een nieuw stuk op de planken gebracht. Meestal zijn het stukken met heftige maatschappijkritiek. Ze maakten hem beroemd in binnen- en buitenland.

Inhoud

'Het Spel geschiedt in een Noordzee-vissersplaats.' De eerste drie bedrijven spelen zich af in 'de armoedige woonkamer van Kniertje'. Reder Bos wil dat Kniertjes zoon Barend gaat werken op de vissersboot de 'Op Hoop van Zegen', maar Barend wil niet: hij is bang dat hij net als zijn vader en twee van zijn broers op zee zal verdrinken. Zijn broer Geert, die een tijd gevangen heeft gezeten, wil wel, maar Bos heeft geen zin in oproerkraaiers. Uiteindelijk mogen/moeten de beide jongens toch mee met de 'Op hoop van Zegen'. Intussen gaat het gerucht dat het schip niet deugt. Mocht het vergaan, het is goed verzekerd, dus voor de reder is er geen probleem. In het derde bedrijf woedt er een zware storm. Hoe zal het de mannen op zee vergaan?  

Leesaanwijzingen

Het is een toneelstuk en dat moet je eigenlijk zien. Het lezen van een toneelstuk vraagt veel van je verbeelding, en dat geldt nog meer voor een stuk dat al meer dan 100 jaar oud is. De tekst bestaat grotendeels uit (ouderwetse) spreektaal, van mensen uit een lage sociale klasse. Hardop lezen kan je helpen om beter te begrijpen en te voelen wat er speelt; als je dat in een groepje doet, waarbij jullie de rollen verdelen, kom je nog dichter bij de betekenis van het stuk.
Het mooiste zou zijn als je naar een opvoering van het stuk kan; het wordt nog steeds gespeeld. Er zijn ook toneelopvoeringen op film vastgelegd; dat is dus iets anders dan een speelfilm! Op internet kun je een moderne enscenering door Het Toneel Speelt (uit 2009) bekijken. Als het lezen van de tekst moeilijk gaat, zou je een stuk van deze registratie kunnen bekijken, om je verbeelding te stimuleren. (Opdracht N2/2 helpt je hierbij op weg.)

Om over na te denken

Bestaat er in onze tijd in ons land nog een kloof tussen arm en rijk?
Als iemand arm is, is dat dan zijn eigen schuld of heeft hij gewoon pech gehad?
Is het nodig en goed om altijd eerlijk te zijn, of zijn er ook omstandigheden waarin het voor iedereen beter is om niet de waarheid voorop te zetten?
Een werknemer moet doen wat zijn baas zegt, en kinderen moeten luisteren naar hun ouders en hun leraren – maar hoe ver moet die gehoorzaamheid gaan? 

Waardering

'Ik vond dit een goed stuk, omdat het vrij gemakkelijk is om je in de hoofdpersoon te verplaatsen. Dit komt doordat Kniertje een gewoon mens is, met een erg simpel karakter. Ze laat zich gewoon meesleuren door de stroom van het leven en is compleet machteloos. Daardoor is het stuk extra aangrijpend.'
Peter, op: scholieren.com

'Het is in ouderwetse taal geschreven, soms met woorden die we tegenwoordig niet meer kennen. Sommige woorden zijn afgekort en het is vaak geschreven zoals je het uitspreekt.'
Annika, 4 vwo, op: scholieren.com

'Ik heb dit toneelstuk uitgekozen omdat ik het stuk zelf heb gespeeld voor het lustrum van onze school. We hebben het originele script gebruikt. De taal is ouderwets en dat moest er soms wel uitgehaald worden. Het was een zeer boeiende ervaring om hiermee op de planken te staan. Bij bepaalde dialogen liepen er echt koude rillingen over je rug.'
Thomas, op: scholieren.com 

Meer weten?

youtube.com | Heijermans-biograaf Hans Goedkoop vertelt over Op hoop van zegen aan de acteurs van Het Toneel Speelt  
youtube.com | de eerste 10 minuten van een klassieke opvoering van het toneelstuk (door het Amsterdams Volkstoneel)
literatuurgeschiedenis.nl | over de inhoud en de impact van Op hoop van zegen

Geschreven door:

Pieter Waalewijn

Suggesties


Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Opdrachten

BoekHeijermans, Herman, Op hoop van zegen
NummerN2/1
Niveau2
Studielast2 slu
Werkvormindividueel
Focusrolverdeling
Je leertte reflecteren op de betekenis van verschillende personages voor het stuk.
Opdracht

A

Heb je wel eens meegedaan aan een opvoering? Denk aan amateur- of schooltoneel, de musical van groep 8 of een sketch voor een bruiloft.

  1. Hoe heette dat stuk of die musical en welke rol had jij?
  2. Weet je nog wie de hoofdrol had? En weet je nog waarom juist die persoon de hoofdrol kreeg?
  3. Waarom werd die rol eigenlijk als hoofdrol gezien? Kies uit (er zijn meer antwoorden mogelijk):
    A. Omdat die de meeste tekst of liedjes had
    B. Omdat die het leukst of grappigst was
    C. Omdat dat personage eigenlijk constant op het toneel te zien was
    D. Omdat het om dat personage draaide op het hoogtepunt van het verhaal
    E. Omdat … (vul zelf aan)

B

Hoe zit het eigenlijk met de rolverdeling in Op hoop van zegen?

  1. Zet de volgende zeven personages op volgorde (in schema 1), de belangrijkste bovenaan: Barend, Clémentine, Geert, Jo, Kniertje, reder Bos, Simon.
  2. Is het personage dat je op de eerste plaats hebt gezet dus de hoofdrolspeler? Leg in maximaal 40 woorden uit waarom dat volgens jou zo is.
  3. Op hoop van zegen bestaat uit vier bedrijven. Ga voor elk van de genoemde personages na in welk bedrijf ze optreden. Vul de nummers van die bedrijven in de tweede kolom van het schema in.
  4. In welk bedrijf zit volgens jou het dramatische hoogtepunt (of de ontknoping) van het verhaal? Licht je keus kort toe.
  5. Wie van onze zeven personages zijn op het toneel betrokken bij dat dramatische hoogtepunt? Plaats een kruisje achter hun naam in de derde kolom.
  6. Wie van de zeven doet, over het hele stuk gezien, volgens jou de belangrijkste of indrukwekkendste uitspraak? Neem die uitspraak over en zet hem in de vierde kolom.
  7. Kijk nog even terug naar je antwoorden bij A3 en B2. Heeft 'jouw' hoofdrolspeler uit Op hoop van zegen terecht de hoofdrol gekregen als je naar het ingevulde schema kijkt? Als er verschillen zijn tussen je eerdere antwoorden en het schema – wat best kan – leg dan uit waar dat volgens jou aan ligt: waarin wijkt Op hoop van zegen af?

Schema 1       

Personage

Bedrijf 1/2/3/4

Hoogtepunt

Uitspraak

1.

 

 

 

2.

 

 

 

3.

 

 

 

4.

 

 

 

5.

 

 

 

6.

 

 

 

7.

 

 

 

 

Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHeijermans, Herman, Op hoop van zegen
NummerN2/2
Niveau2
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focustoneel: tekst en spel
Je leert

de tekst van het toneelstuk te 'vertalen' naar toneelspel, en het stuk te beoordelen.

Opdracht

Deel A van deze opdracht maak je nadat je de eerste 15 bladzijden van Op hoop van zegen gelezen hebt.

A

  1. Ken jij het televisieprogramma 'De Vloer Op'? Een paar acteurs krijgen een improvisatieopdracht en voeren zonder verdere voorbereiding ter plekke een toneelstukje van ongeveer 10 minuten op.
    a. Bekijk minstens twee van zulke toneelstukjes (bron 1). Schrijf de titel van die stukken op en geef na het kijken in een paar zinnen je mening over beide stukken.
    b. Zou jij zoiets kunnen en durven? Of zou jij het alleen doen als je van tevoren de tekst van het stuk had kunnen lezen (en misschien uit je hoofd leren)? Licht je antwoorden toe.
    c. Kon je zien dat het bij deze toneelstukjes om improvisatietoneel ging, dus zonder script, zonder tekst en toneelaanwijzingen, zonder regisseur? Leg je antwoord uit.
  2. Je hebt het eerste gedeelte van Op hoop van zegen gelezen. Dat is wel raar: een toneelstuk lezen. Kon je het allemaal volgen en heb je je er een voorstelling van kunnen maken? Om je hierbij verder op weg te helpen laten we je nu een opvoering van het stuk zien uit 2009 (bron 2). Bekijk in elk geval het hele eerste bedrijf (duur: 25 minuten) en beantwoord daarna de volgende vragen.
    a. Klopt de opvoering met de tekst die je gelezen hebt? Heeft de regisseur zich netjes aan de tekst en de aanwijzingen van Heijermans gehouden?
    b. Zijn er dingen die je nu wel snapt maar die je nog niet begreep toen je alleen de tekst had?
    c. Klopt deze opvoering van het stuk met het beeld dat je in je hoofd had toen je de tekst las? Noem de belangrijkste overeenkomst en het belangrijkste verschil.

Overleg met je docent of het goed is dat je de hele voorstelling verder kijkt (in plaats van dat je de hele tekst leest).

B

Nu je het hele stuk gezien of gelezen hebt, schrijf je een bespreking van Op hoop van zegen als toneelstuk. Gebruik daarvoor 400-500 woorden. Gebruik (een aantal van) de volgende beoordelingswoorden als tussenkopjes: realistisch – levensecht – ouderwets – onecht – dramatisch – emotioneel – braaf – onrechtvaardig – prekerig – houterig – overtuigend – subtiel. Als je andere begrippen nodig hebt, of als je juist het tegenovergestelde wilt (bijv. niet prekerig), dan mag je dat aanpassen.

Bronnen
  1. npo.nl | Alles van 'De Vloer Op'
  2. npo.nl | Op hoop van zegen door Het Toneel Speelt (2009)
Gemaakt doorPieter Waalewijn




Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Opdrachten

BoekHeijermans, Herman, Op hoop van zegen
NummerN3/1
Niveau3
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focusthematiek
Je leertte reflecteren op een belangrijk motief uit het stuk.
Opdracht

A

  1. Moet jij wel eens iets doen, thuis of op school, wat je helemaal niet wilt? Doe je het dan (meestal) toch wel of zeker niet? Waarom eigenlijk wel/niet? Schrijf een kort tekstje (100-150 woorden) waarin je het probleem en jouw oplossing beschrijft.
  2. Lees bron 1: 'Gehoorzaamheid afdwingen is geen opvoeden, maar dresseren'. Vat in 150-200 woorden samen hoe de schrijfster van dit artikel denkt over gehoorzaamheid. Schrijf daaronder wat jij van haar ideeën vindt (maximaal 50 woorden).
  3. Het antwoord op deze vraag hoef je niet op te schrijven: waarom maak je deze opdracht eigenlijk?

B

We lijken inmiddels mijlen ver verwijderd van de wereld van Kniertje en haar zonen. Toch is gehoorzaamheid ook een belangrijk motief in Op hoop van zegen. Al in de allereerste scène klaagt Daantje hardop over de manier waarop ouderen behandeld worden door de moeder van de diaconie: 'of je 'n bedelaar ben'. En daarom: 'De moeder is 'n krèng. Je zou d'r op d'r smoel slaan…'
Laten we eens onderzoeken hoe er in dit stuk gedacht en gesproken wordt over gehoorzaamheid. 

  1. Bekijk eerst het filmpje op Schooltv over Op hoop van zegen (bron 2). Klopt het beeld van Kniertje en Barend bij reder Bos met wat je bij Heijermans gelezen hebt? Leg uit.
  2. De eerste twee bedrijven leveren veel materiaal op voor ons onderzoek: Barend tegenover Kniertje, Clémentine tegenover Bos, Kniertje tegenover Bos, Geert tegenover Kniertje, Geert tegenover Bos.
    a. Wat wil Kniertje van Barend? Is Barend in haar ogen ongehoorzaam? Vind jij dat Barend terecht ongehoorzaam is? Hoe lost zij hun meningsverschil op?
    b. Van Geerts visie op gezag en gehoorzaamheid komen wij, aan het eind van het eerste bedrijf, het meest te weten. Zoek op wat hij hierover naar voren brengt en vat dat samen.
    c. Hoe staan Kniertje en Geert tegenover elkaar? Hoe denkt zij over hem, hoe denkt hij over haar? Wie van de twee heeft volgens jou gelijk?
    d. In het tweede bedrijf hebben we de confrontatie tussen Geert en Bos. Waar gaat hun ruzie over? Hoe beoordeel jij het optreden van beide mannen?
  3. Heb jij ergens in het stuk, misschien tussen de regels, gemerkt dat de schrijver positie kiest? Ben jij, met andere woorden, door Heijermans gemanipuleerd: om te kiezen voor het gezag (Bos) of voor de slachtoffers / onderdrukten? Leg uit.
  4. In het laatste bedrijf hebben Bos en zijn dochter nog een flinke aanvaring. Hoe zou je Clémentines houding karakteriseren in termen van (on)gehoorzaamheid? Leg uit.
  5. Aan het eind van het stuk staan Kniertje en Bos weer tegenover elkaar. Herlees dat gedeelte, vanaf het 18e toneel. Typeer de opstelling van beide personages. Is er iets veranderd in hun onderlinge verhouding, vergeleken met het eerste bedrijf?
  6. In de jaren '70 is er een opvoering van Op hoop van zegen geweest die ermee eindigde dat Kniertje het pannetje met Bos' kliekjes terug zijn kantoor in smeet. Hoe beoordeel je die keuze van de toenmalige regisseur? Als
    A. logisch en bevredigend
    B. logisch, maar onbevredigend
    C. onlogisch, maar bevredigend
    D. onlogisch en onbevredigend  
    Licht je keus kort toe.

C

Herlees je antwoord op vraag A1. Denk je er nu nog precies zo over? Heeft het maken van deze opdracht jouw ideeën over gehoorzaamheid en gezag misschien nog wat genuanceerd? Formuleer je antwoord in een paar zinnen.

Bronnen
  1. Gabriëlle Jurriaans, 'Gehoorzaamheid afdwingen is geen opvoeden, maar dresseren', op: volkskrant.nl
  2. Clip 'Herman Heijermans, Op hoop van zegen', op: schooltv.nl
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHeijermans, Herman, Op hoop van zegen
NummerN3/2
Niveau3
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focusreceptie
Je leerthet succes en de impact van het stuk te onderzoeken en te analyseren.
Opdracht
  1. We beginnen met een klein onderzoekje. Informeer bij ongeveer twaalf mensen boven de 20 of zij een Nederlandse uitdrukking kennen die begint met 'De vis wordt …'. Als je als antwoord krijgt: 'De vis wordt duur betaald', vraag dan vervolgens of ze ook weten waar die uitspraak vandaan komt (het zijn natuurlijk de beroemde woorden van Kniertje in Op hoop van zegen). Noteer de uitslag van je onderzoekje.
  2. Bekijk eerst het filmpje op Schooltv over Op hoop van zegen (bron 1) en lees daarna drie pagina’s op Literatuurgeschiedenis.nl: bron 2, 3 en 4 (van de laatste alleen de slotalinea). Vat samen, in een tekst van ongeveer 400 woorden, wat je hier te weten bent gekomen over de populariteit van Op hoop van zegen.
  3. Voer op Google in: 'Op hoop van zegen voorstelling'. Noteer de informatie van de eerste vijf verschillende voorstellingen die je daar tegenkomt: welk theatergezelschap speelde/speelt het stuk, waar en wanneer. Als je hierbij nog informatie aantreft die eigenlijk in het antwoord op vraag 2 had gemoeten, vul dat daar dan nog aan.
  4. Voer op Google in: 'Op hoop van zegen verfilming'. Maak een overzichtje van de verfilmingen die je hier tegenkomt, in chronologische volgorde. Geef bij elke verfilming aan wie de regisseur was en wie de rol van Kniertje speelde.     
  5. a. De meest recente verfilming is die van 1986, met het toenmalige kindsterretje Danny de Munck in de rol van Barend. Bekijk het eerste gedeelte – een klein kwartier – van die verfilming (bron 5). Wat is jouw reactie op dit eerste deel? Lijkt deze film jou de moeite waard om helemaal te kijken?
    b. De schrijver Allard Schröder heeft vervolgens deze film 'verboekt': hij heeft er een roman van gemaakt op basis van het script van Karin Loomans. In de bijlage, onder Downloads, vind je een fragment uit deze bewerking, om je een indruk te geven. Welke drie verschillen tussen het toneelstuk van Heijermans aan de ene kant en de film en deze roman aan de andere kant kun je zo al noemen?
  6. Het zal je niet verbazen dat Op hoop van zegen ook is bewerkt tot … musical. Bekijk de trailer van deze musical (2008; bron 6). Wat is je eerste indruk van de musical: doet hij recht aan Heijermans' stuk? Past deze vorm misschien beter in onze tijd dan een toneelopvoering?
  7. Je hebt je in deze opdracht beziggehouden met meer dan een eeuw Op hoop van zegen. Heb jij nu een verklaring gevonden voor de populariteit van dit stuk? Hoe komt het dat het de mensen nu nog steeds aanspreekt? Kun jij, op basis van je eigen ervaring met dit stuk, iets zeggen over de impact ervan? Zet je gedachten hierover uiteen in een tekst van 200-300 woorden. 
Bronnen
  1. schooltv.nl | clip 'Herman Heijermans, Op hoop van zegen'
  2. literatuurgeschiedenis.nl | pagina over Op hoop van zegen
  3. literatuurgeschiedenis.nl | pagina over Herman Heijermans
  4. literatuurgeschiedenis.nl | pagina over toneel in de 19e eeuw
  5. youtube.com | film 'Op hoop van zegen' (1986), in zeven delen van ongeveer 15 minuten
  6. youtube.com | trailer musical 'Op hoop van zegen' (2008)
Gemaakt doorPieter Waalewijn
Downloads




Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Opdrachten

BoekHeijermans, Herman, Op hoop van zegen
NummerN4/1
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focusthematiek
Je leertte reflecteren op het thema in literair-historisch perspectief.
Opdracht
  1. Wie in Op hoop van zegen verdient de Bad Guy Award? Noem de naam van het personage en geef jouw argumenten voor het toekennen van deze prijs. Als je meer personages wilt nomineren of als je niet kunt kiezen, leg dan duidelijk uit hoe je erover denkt.
  2. Lees de inleiding van Hans van den Bergh op zijn uitgave van Op hoop van zegen (bron 1). Let daarbij vooral op wat hij schrijft over daders en slachtoffers in dit toneelstuk. Vat zijn ideeën daarover samen in ongeveer 250 woorden.
  3. Heijermans was natuurlijk ook een kind van zijn tijd. Rond 1900 had je aan de ene kant de noodlotsliteratuur van het naturalisme (het lot van de mens wordt bepaald door een aantal factoren waarop hij totaal geen invloed heeft) en aan de andere kant de bevrijdingsliteratuur van het socialisme (door strijd kan de onderdrukte mens bevrijd worden uit zijn ellende).
    a. Waar hoort Op hoop van zegen volgens jou het meeste thuis? Licht je keus toe.
    b. Lees het artikel 'Herman Heijermans: gevangen tussen naturalisme en socialisme' van Marnix Koolhaas (bron 2). Laat in een samenvatting (ongeveer 300 woorden) zien waar Heijermans volgens Koolhaas stond.
  4. Als je nu terugkijkt op je antwoorden op vraag 1-3, wat heb je dan bijgeleerd over het thema van Op hoop van zegen? En zou je nu nog hetzelfde antwoord geven op vraag 1? Leg uit.        
Bronnen
  1. Hans van den Bergh, Inleiding op Op hoop van zegen, op: dbnl.org
  2. Marnix Koolhaas, 'Herman Heijermans: gevangen tussen naturalisme en socialisme', in: Literatuur 85/1 (dbnl.org)
Gemaakt doorPieter Waalewijn



BoekHeijermans, Herman, Op hoop van zegen
NummerN4/2
Niveau4
Studielast3 slu
Werkvormindividueel
Focustoneel
Je leertte reflecteren op het karakteristieke van toneelstukken.
Opdracht

A

In de roman Via Cappello 23 (2008) van Christiaan Weijts stapt een journalist over van de krant naar de radio. Hij schrijft over die verandering: 'De radio verhoudt zich tot de krant als het theater tot het boek.' En even verderop: 'De verandering van papier naar ether is er eentje van ruimte (regels, kolommen) naar tijd (minuten, seconden).' (Via Cappello 23, p. 123-124)

  1. Formuleer een uitspraak naar het voorbeeld van het laatste citaat, waarin je enkele wezenlijke verschillen tussen een toneelstuk ('het theater') en een roman ('het boek') benoemt. Dus:
    de verandering van theater naar boek is er eentje van … naar …
  2. Je kunt je uitspraak meteen testen op houdbaarheid. De schrijver Allard Schröder heeft in 1986 van het toneelstuk Op hoop van zegen een roman gemaakt, op basis van het filmscript van Karin Loomans. In de bijlage, onder Downloads, vind je een fragment uit zijn bewerking. Lees dit fragment en beantwoord daarna deze vraag: is jouw uitspraak een schot in de roos? Leg uit.
    Als je een nieuwe poging wilt wagen om de verschillen tussen een toneelstuk en een roman kernachtig te verwoorden: ga vooral je gang!
  3. Een belangrijk verschil tussen een roman en een toneelstuk – je hebt het ongetwijfeld genoteerd bij opdracht 1 –­ is dat een roman gebruikmaakt van een verteller en een vertelperspectief, en een toneelstuk doorgaans niet. Op welke manier laat een toneelschrijver dan toch de 'boodschap' in zijn tekst naar voren komen? Of, in ons geval, hoe krijgt Heijermans de lezer of toeschouwer waar hij hem hebben wil?

B

Een van de beroemdste scheepsrampen is de ondergang van de Titanic. Je kent vast de film uit 1997, die maar liefst elf Oscars won; misschien heb je zelfs de 3D-versie uit 2012 wel gezien.
Maak een inventarisatie van (technische) middelen en trucs die de regisseur van de film Titanic wél kon gebruiken maar de eerste regisseur van het toneelstuk Op hoop van zegen in het jaar 1900 (nog) niet. Denk daarbij aan het tijdsverschil – wat kan er technisch gezien nu wél wat een eeuw geleden nog onmogelijk was – én aan het verschil in medium (film tegenover toneel).

C

Lees de inleiding van Hans van den Bergh bij zijn uitgave van Op hoop van zegen (bron 1). Let daarbij vooral op uitspraken over de toneelmatige kant van dit stuk.

  1. Maak een overzichtje van de belangrijkste uitspraken over de toneelmatige aspecten van Op hoop van zegen; doe dat in maximaal 250 woorden.
  2. Een van de dingen die Van den Bergh hier noemt is 'de consequent volgehouden techniek van de "vierde wand"'.
    a. Leg uit wat dat inhoudt en welk effect dat heeft.
    b. Was jou dit opgevallen toen jij het stuk las/keek? Zo ja, hoe werkte dat voor jou?
  3. Van den Bergh benadrukt dat Heijermans in zijn stuk een realistisch, waarheidsgetrouw beeld wilde neerzetten. Komt dat overeen met jouw lees-/kijkervaring? (Je moet je in gedachten dan wel verplaatsen naar de werkelijkheid van 1900.)
  4. Het derde bedrijf van Op hoop van zegen is heel interessant. Aan de ene kant duurt dat eigenlijk te lang, met al die verhalen van die vissersvrouwen, aan de andere kant is dit wel het bedrijf waarin het schip vergaat. Beschrijf in maximaal 200 woorden hoe Heijermans dat heeft aangepakt: het op het toneel laten vergaan van de 'Op hoop van Zegen'. Zeg daarbij ook iets over hoe realistisch en waarheidsgetrouw dit in jouw ogen gedaan is.
Bronnen
  1. Hans van den Bergh, Inleiding op Op hoop van zegen, op: dbnl.org
Gemaakt doorPieter Waalewijn
Downloads




Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Op hoop van zegen - Heijermans, HermanNiveau 3

Op hoop van zegen

Auteur:Heijermans, Herman
Jaar uitgave:1901
Uitgeverij:Van Looy
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:144
Genre:toneelstuk, treurspel
Tags:19e eeuw, armoede, maatschappijkritiek
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Ook als eBook en (alleen in de bibliotheek) op Daisy-rom.
Integrale tekst (editie-Van den Bergh) met enkele verklarende noten op: dbnl.org.
Vijf keer verfilmd, voor het laatst in 1986 door Guido Pieters; deze verfilming was de basis voor een bewerking tot roman, door Allard Schröder. In 2008 bewerkt tot musical. 

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 22 september 2016.

 

Introductie

Herman Heijermans (Rotterdam 1864 – Zandvoort 1924) was na zijn schooltijd het liefst de journalistiek ingegaan, net als zijn vader, maar hij belandde op een kantoor. Later werd hij handelaar in metaal en lompen, maar dat lag hem ook niet; zijn vader wist nog net een faillissement te voorkomen. In 1892 besloot Heijermans voortaan als schrijver door het leven te gaan. Hij begon als toneelcriticus bij De Telegraaf. Vanaf 1894 publiceerde hij in die krant, en later in het Algemeen Handelsblad, humoristisch-realistische schetsen onder het pseudoniem Samuel Falkland. Hij ging in de Amsterdamse Pijp wonen en sloot zich aan bij de SDAP (de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, opgericht in 1894). In Amsterdam kwam hij een prachtige prostituee tegen en hij ging met haar samenwonen, wat in die tijd ongekend was; om niet gevangengezet te worden, trouwde hij uiteindelijk toch met haar. Hierover schreef hij de roman Kamertjeszonde (1897), die via een pornografische uitgever op de markt kwam. Maar Heijermans werd vooral bekend met zijn realistische toneelstukken, waarin hij opkwam voor de sociaal zwakkeren. Hij ging een contract aan met De Nederlandsche Tooneelvereeniging, en vanaf 1898 werd er vrijwel elk jaar een nieuw stuk op de planken gebracht. Meestal zijn het stukken met heftige maatschappijkritiek. Ze brachten hem roem in binnen- en buitenland.
Op hoop van zegen beleefde op Kerstavond van het jaar 1900 zijn première. Heijermans had bedacht dat het dan in elk geval drie dagen zou duren voordat de onvermijdelijke kritiek in de kranten zou losbarsten. Maar het stuk werd een enorm succes, tot ver over onze grenzen. Het stuk heeft ook politieke invloed gehad. Heijermans had zich goed gedocumenteerd over de misstanden in de zeevisserij voordat hij Op hoop van zegen schreef, en hij wilde er een wet mee afdwingen tegen de gewetenloze reders die 'drijvende doodskisten' het water opstuurden. Op 1 juli 1909 werd de Schepenwet aangenomen, waardoor veiligheidscontroles van alle uitgaande schepen verplicht werden.
Andere bekende toneelstukken van Heijermans: Ghetto, Het zevende gebod, Schakels, De opgaande zon, Eva Bonheur, De wijze kater. Heijermans heeft, behalve Kamertjeszonde, nog enkele romans geschreven: Diamantstad en Droomkoninkje.

Inhoud

Leeswaarschuwing: onderstaande tekst bevat details over de inhoud en/of de afloop van het verhaal. 
'Het Spel geschiedt in een Noordzee-vissersplaats.' De eerste drie bedrijven spelen zich af in 'de armoedige woonkamer van Kniertje'. Reder Bos wil dat Kniertjes zoon Barend gaat werken op de vissersboot de 'Op Hoop van Zegen', maar Barend wil niet: hij is bang dat hij net als zijn vader en twee van zijn broers op zee zal verdrinken. Zijn broer Geert, die een tijd opgesloten heeft gezeten, wil wel, maar Bos heeft geen zin in oproerkraaiers. Uiteindelijk mogen/moeten de beide jongens toch mee met de 'Op hoop van Zegen'. Intussen gaat het gerucht dat het schip niet deugt. Mocht het vergaan, het is goed verzekerd, dus voor de reder is er geen probleem. In het derde bedrijf woedt er een zware storm. De achtergebleven vissersvrouwen zoeken steun bij elkaar, maar elk verhaal dat verteld wordt, gaat over het verlies van dierbaren op zee: 'De vis wordt duur betaald.' Al die tijd is er de vraag die iedereen, op het toneel en in de zaal, bezighoudt: hoe vergaat het de mannen op zee? 

Het vierde en laatste bedrijf speelt zich af op het kantoor van reder Bos. De mensen lopen binnen om te vragen of er nieuws is over de vissersschepen. Dan komt het bericht dat de 'Op Hoop van Zegen' is vergaan. Kniertje heeft ook haar laatste twee zoons verloren.

Moeilijkheid

Een toneelstuk lezen is niet zo eenvoudig. De tekst van dit stuk bestaat grotendeels uit levendige, maar ouderwetse, gekleurde spreektaal, van mensen uit een lage sociale klasse. Er is geen verteller die stuurt of verheldert. Het verhaal, dat op zichzelf niet moeilijk is, ontwikkelt zich gaandeweg uit de uitspraken van de verschillende personages. Dit alles betekent dat er best wat van de lezer gevraagd wordt. Het verdient aanbeveling om het stuk (niet de speelfilm!) te gaan zien; als dat niet live kan, kan eventueel ook een televisieregistratie bekeken worden (bijv. de klassieke opvoering door het Amsterdams Volkstoneel – op dvd in de serie 'Topvermaak met …' – of de moderne enscenering van Het Toneel Speelt op internet). Ook het gezamenlijk of in een groepje hardop lezen van de tekst, na verdeling van de rollen, kan helpen.  

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies 

Indicatoren 

Toelichting | complicerende factoren 

Algemene vereisten 

Bereidheid  Een toneelstuk, in ouderwetse taal – zoiets gaan lezen vraagt nogal wat van een leerling. Ook een welwillende lezer moet hier de nodige hindernissen overwinnen; zeker voor een N2-lezer is dit op eigen kracht niet te doen. Het stuk zien lost de meeste problemen op. Een tussenvorm – het stuk samen hardop lezen, of de combinatie van tekst en beeld voor bijv. het eerste bedrijf – kan ook helpen.  
  Interesses  Als aan de basisvoorwaarden van een succesvolle ervaring met dit stuk is voldaan (kijken, of hulp bij het lezen), zijn er verder weinig problemen. Een realistische uitbeelding van een menselijk drama, wie kan daar nee tegen zeggen? Door de aanwezige humor wordt het stuk niet ondraaglijk zwaar.    
  Algemene kennis  Geen bijzondere voorkennis vereist.
  Specifieke literaire en culturele kennis  Geen bijzondere voorkennis vereist. (Wel heeft een toneelstuk uiteraard andere eigenschappen dan een roman, waarvan zeker de lezer van zo’n stuk zich bewust zal worden.)

Vertrouwdheid met literaire stijl 

Vocabulaire  De meeste personages gebruiken volkse spreektaal. Sommige woorden en uitdrukkingen zijn verouderd; in de editie-Van den Bergh worden die verklaard. De lezer heeft het hier veel moeilijker dan de toeschouwer.
  Zinsconstructies Heijermans heeft realistische, levendige gesprekken geschreven: zinnen worden niet altijd afgemaakt, en personages spreken geen vloeiende volzinnen. Dat is voor de lezer van het toneelstuk, zeker in het begin, best lastig, omdat hij ook de intonatie e.d. mist.   
  Stijl  De kracht van Heijermans – natuurlijk, direct en soms rauw taalgebruik – werkt in het spel nog altijd heel goed; wie het alleen met de gedrukte toneeltekst moet doen, heeft veel verbeeldingskracht nodig.  

Vertrouwdheid met literaire personages 

Karakters  Er zijn ongeveer vijf figuren direct betrokken bij het centrale drama. Dat betekent niet dat ze in het hele stuk op het toneel staan. Barend bijvoorbeeld heeft alleen in de eerste twee bedrijven tekst; in het derde en het vierde bedrijf is hij alleen maar in onze gedachten aanwezig.  
  Aantal karakters  Er zijn in totaal 18 personages, de figuren met een minimaal rolletje inbegrepen. De wisseling van personages is duidelijk aangegeven, maar de lezer moet zich niet laten afleiden van de kern.
  Ontwikkeling van en verhouding tussen de karakters  Men leert alle personages goed kennen, door hoe ze zichzelf presenteren en door de interactie. De lezer/toeschouwer kan zich goed identificeren met de belangrijkste spelers en kan hun ontwikkeling goed volgen. Hij raakt emotioneel betrokken bij het verhaal en wordt door de morele dilemma’s tot een keus gedwongen.

Vertrouwdheid met literaire procedés 

Spanning  Het duurt even voordat het duidelijk is waar het in dit stuk over gaat. Maar nog voor het einde van het eerste bedrijf zit de lezer (toeschouwer) er helemaal in. Het stuk bevat voor de goede verstaander genoeg toespelingen op de afloop. Het derde bedrijf is traag en kent lange monologen; tegelijkertijd is er de sterke suggestie van het drama dat zich op hetzelfde moment buiten beeld, op zee, afspeelt. Het stuk eindigt in een climax. 
  Chronologie  Het verhaal ontwikkelt zich chronologisch. Tussen de bedrijven is er steeds een tijdsprong. In de verhalen van de personages wordt veelvuldig herinnerd aan eerdere drama’s, en er wordt geregeld gezinspeeld op het komende drama. Er is ook een soort simultaanvertelling: er is de suggestie van een andere werkelijkheid parallel aan de werkelijkheid die op het toneel wordt getoond. 
  Verhaallijn(en)  Eén hoofdlijn.    
  Perspectief  De lezer/toeschouwer volgt elk personage met zijn eigen perspectief. Dit zorgt voor een bijzondere betrokkenheid. Het zal zeker voor de minder ervaren lezer een aparte ervaring zijn dat er geen sturende verteller is en geen commentaarstem.  
  Betekenis  Elke lezer/toeschouwer die dit stuk tot het eind heeft gevolgd, zal geraakt zijn door het menselijk drama. De N2-lezer concentreert zich wellicht op de persoonlijke tragedie van Kniertje en haar zonen. Maar men hoeft geen socialist te zijn om te begrijpen dat het hier gaat over onrecht en uitbuiting. N3-lezers zullen met name de morele aspecten in hun interpretatie betrekken. Diepere gedachten over het menselijk lot of over de sociaal-historische context kunnen de N4-lezer bezighouden. 

Relevante bronnen voor docenten

  letterkundigmuseum.nl | biografie Heijermans
dbnl.org | inleiding Hans van den Bergh bij zijn uitgave van Op hoop van zegen

 

Geschreven door:

Pieter Waalewijn