Nederlands - 15 t/m 19 jaar

Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Over de auteur

Frederik van Eeden (1860-1932) was een veelzijdig man. Hij was niet alleen schrijver, maar ook een vooraanstaand psychiater. Als een van de eersten in zijn tijd experimenteerde hij met hypnose en spiritisme. In 1898 richtte hij in Bussum de wooncommune Walden II op. Daarin wilde Van Eeden zijn idealen over een nieuwe geestelijke, bezitloze maatschappij verwezenlijken. Daarnaast diende de kolonie ook als rustoord voor psychiatrische patiënten.
Van Eeden was medeoprichter van het literaire tijdschrift De nieuwe Gids. Hierin wilden de Tachtigers een nieuw literair ideaal tot uitdrukking brengen. Ze zetten zich af tegen hun voorgangers, vooral tegen de stichtelijke domineespoëzie van schrijvers als Nicolaas Beets. De Tachtigers propageerden daarentegen kunst om der kunst wille (l'art pour l'art):  kunst moest in de eerste plaats mooi zijn, en niet zozeer nuttig. Van Eeden raakte echter steeds meer in conflict met zijn kunstbroeders, doordat hij gaandeweg tot het inzicht kwam dat kunst wel degelijk een maatschappelijke functie had. In Van de koele meren des doods zijn beide tendensen duidelijk te herkennen: enerzijds wilde van Eeden, als kunstenaar, een 'mooi' verhaal schrijven, anderzijds wilde hij zich ook uitspreken over de, volgens hem deels maatschappelijke, oorsprong van psychisch lijden, en de weg naar herstel wijzen.

Inhoud

De hoofdpersoon, Hedwig de Fontayne, wordt in 1856 geboren. Zij blijkt een zeer gevoelig meisje te zijn - 'fijn bewerktuigd' in de woorden van Van Eeden. Al op jonge leeftijd is zij gepreoccupeerd met de dood. Deze preoccupatie ontwikkelt zich, naarmate zij ouder wordt, tot werkelijk doodsverlangen. Bovendien worstelt Hedwig met haar seksualiteit. Hoewel zij wel degelijk seksuele gevoelens heeft, beschouwt zij deze als 'lagere instincten' die beheerst en, zo mogelijk, onderdrukt moeten worden. Dat leidt niet alleen tot innerlijke conflicten, maar ook tot dramatische verwikkelingen tussen Hedwig en haar jeugdliefde Johan.
Als Hedwig op 20-jarige leeftijd trouwt met Gerard blijft de relatie lange tijd platonisch. Dat is mede de oorzaak van Hedwigs toenemende neerslachtigheid. Als Hedwig naar zee gaat om te herstellen, ontmoet zij de pianist Ritsaard, met wie zij een relatie krijgt. Ze vertrekt met hem naar Engeland, waar zij, als de relatie al tanende is, bevalt van een dochtertje.
Het dochtertje sterft na enkele dagen. Hedwig lijdt aan een - wat we nu zouden noemen - postnatale psychose en vertrekt naar Parijs. Zij raakt het contact met de werkelijkheid volledig kwijt en komt terecht in een psychiatrisch ziekenhuis. De behandeling met morfine leidt tot een verslaving die Hedwig niet anders kan bekostigen dan door zich te prostitueren. Als zij de grenzen van de wanhoop heeft bereikt, laat zij zich opnemen om af te kicken. In het ziekenhuis maakt zij kennis met zuster Paula, een enigszins mystieke figuur, die Hedwig helpt haar problemen te boven te komen. Na haar herstel keert Hedwig terug naar Nederland, waar zij in een piepklein huisje naast het arme boerengezin Harmsen gaat wonen. Daar leidt zij een nederig bestaan en helpt zij het gezin en de andere boeren in de omgeving zoveel zij maar kan. Op een bescheiden manier vindt zij daar een soort geluk.

Leesaanwijzingen

Van Eedens taalgebruik is ouderwets - dat was het zelfs al in 1900. De eerste paar pagina's moet je daaraan wennen, maar daarna wordt het veel gemakkelijker. Waar je ook aan moet wennen is dat Van Eeden veel gebeurtenissen niet expliciet beschrijft. Met name waar het seksualiteit betreft gebruikt hij sterk verhullend taalgebruik. Dat is iets om op te letten.
Je kunt ook voor de zekerheid een goede samenvatting bestuderen als je het boek uit hebt (doe dat niet vooraf, want dan weet je al hoe het afloopt). Ten slotte, Van Eeden beschrijft het leven van een vrouw aan het einde van de negentiende eeuw. Het is niet altijd even gemakkelijk om je in haar in te leven. Probeer dat toch te doen, neem Hedwig serieus. Zij is een dermate complex en interessant personage dat je inspanningen beloond zullen worden.

Om over na te denken

Wat betekent het als je zegt dat je van iemand houdt? Hoe verhouden hartstocht en liefde zich tot elkaar? Is het tegenwoordig gemakkelijker om over seksualiteit  te praten dan honderd jaar geleden? Zijn de verhoudingen tussen man en vrouw de laatste eeuw eigenlijk wel zo veel veranderd als we geneigd zijn te denken? Hoe ga je om met de beperkingen van het dagelijks bestaan als je hooggestemde verwachtingen en idealen hebt? En welke rol kan geloof daarin spelen? Bestaat de vrije wil eigenlijk wel?

Waardering

'De personen, gebeurtenissen en problemen zijn wel geloofwaardig beschreven, al zou je ze niet zo snel tegenkomen in het dagelijkse leven in deze tijd. Ook de hoofdpersoon is daar een voorbeeld van. Ze heeft een erg ingewikkelde geest en ze maakt erg veel dramatische gebeurtenissen mee. Daardoor is ze niet herkenbaar voor me, maar ik kan me haar gedrag, gedachten en gevoelens wel voorstellen door alles wat ze meemaakt.'
Maaike, 5 vwo, op: scholieren.com

'Er waren soms ook passages waarin heel diep op in werd gegaan, terwijl het helemaal niet echt belangrijk was en over belangrijke passages, bijvoorbeeld van de zelfmoordpogingen, werd snel geschreven, alsof dat helemaal niet belangrijk was. Deze passages hadden voor mij juist een aangrijpende werking, omdat ik interessant vind wat de redenen van zelfmoord zijn.'
Christine, 4 vwo, op: scholieren.com

'Het lezen van het boek heb ik niet als plezierig ervaren. Ik vond het moeilijk te lezen en veel dingen grepen me emotioneel erg aan. Dat was niet altijd even prettig om te merken. Ik heb ervan geleerd hoe je juist níet met de dood om moet gaan en wat daar de gevolgen van kunnen zijn. Maar het heeft me ook inzicht gegeven in hoe ver psychoses kunnen gaan, ik wist er voor het lezen nog bijna niets vanaf.'
Anoniem, 5 vwo, op: scholieren.com

Meer weten?

www.letterkundigmuseum.nl | over leven en werk van Frederik van Eeden
www.literatuurgeschiedenis.nl | over Van de koele meren des doods
www.literatuurgeschiedenis.nl | over Frederik van Eeden

Geschreven door:

Marlies Schouwstra

Suggesties


Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Opdrachten

Er zijn geen opdrachten gevonden voor dit niveau.
Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Opdrachten

BoekEeden, Frederik van, Van de koele meren des doods
NummerN4/1
Niveau4
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel of tweetal
Focusperspectief
Je leert

reflecteren op de werking van het perspectief van een auctoriale verteller.

Opdracht

In Van de koele meren des doods is een auctoriale verteller aan het woord. Die kun je  vergelijken met een voice-over in een documentaire. In een documentaire is zo'n  voice-over wel handig - in de tekst wordt immers belangrijke informatie verschaft. In het echte leven is er echter nooit een voice-over en moet je zelf de gebeurtenissen interpreteren die je meemaakt of waar je getuige van bent. In deze opdracht ga je dieper in op de werking van het auctoriale vertelperspectief en vorm je je daarover een mening.

A

Over de jaren na de dood van Hedwigs moeder, als zij en haar broers en zussen worden opgevoed door de huishoudster, zegt de verteller:

'Deze zes jaren van spanning en verbittering waren in Hedwigs leven, als een ijzeren ring om een jongen, groeienden boom, den schoonen wasdom onherstelbaar misvormend en zijn sporen nalatend tot in ouderdom. En men schreef dit wel toe aan den dood der moeder en zag het als een der noodlottige rampen die ons leven beheerschen en door geen menschelijk beleid zijn te voorkomen, terwijl het in waarheid geen anderen grond had dan den ongelijkmatigen beschavingstoestand onzer samenleving die zeer wel door menschelijk beleid is te voorkomen.' (hoofdstuk IV) 

  1. De verteller levert hier commentaar op de opvatting dat rampen zoals de dood van Hedwigs moeder nu eenmaal bij het leven horen en niet te voorkomen zijn. Leg in eigen woorden en zo duidelijk mogelijk uit wat de kritiek van de verteller op deze opvatting is.
  2. Lees bron 1. Daar wordt een en ander uitgelegd over de negentiende-eeuwse alwetende of auctoriale verteller. In de laatste zin wordt over deze verteller gezegd: 'Hij kan de lezer [1] amuseren, [2] uitleg verschaffen, [3] bijscholen, [4] confronteren met andere opvattingen maar ook [5] mateloos ergeren.' Wat doet de auctoriale verteller in Van de koele meren des doods met jou?
    Licht je antwoord toe aan de hand van een voorbeeld uit de roman.

B

Van Eeden heeft niet zomaar een auctoriale verteller opgevoerd; hij heeft daar bewust voor gekozen. Over onderstaande onderwerpen heeft de auctoriale verteller een duidelijke mening. Laat bij elk onderwerp zien hoe de verteller daarover denkt. Gebruik daarbij steeds een voorbeeld of citaat uit de roman. 

  1. Het leven in de stad
  2. Seksualiteit
  3. Zelfmoord
  4. Het christelijk geloof
  5. Standsverschil

N.B. Achterin het boek staat een chronologie van het leven van Hedwig. Deze kun je gebruiken om gericht te zoeken naar passages die je helpen deze vraag te beantwoorden.

C

Lees bron 2. Dit is een korte biografische schets van Van Eeden. Vergelijk je antwoorden op de B-vraag met de informatie uit de bron. 

  1. Denk jij dat de auctoriale verteller de denkbeelden van Van Eeden verwoordt? Dat je, met andere woorden, de auctoriale verteller gelijk kunt stellen aan Van Eeden? Licht je antwoord toe.
  2. Denk jij dat het antwoord dat je op de vorige vraag hebt gegeven altijd geldt? Licht je antwoord toe.
    Lees zo nodig bron 1 nog een keer.

  1. Kijk nog eens  naar je antwoord op vraag 2 van opdracht A. Zou je nu nog steeds hetzelfde antwoord geven? Licht je antwoord toe.
  2. In de inleiding van deze opdracht schreven we 'In het echte leven is er echter nooit een voice-over en moet je zelf de gebeurtenissen interpreteren die je meemaakt of waar je getuige van bent.' Wat denk je, zou het (af en toe) wel eens prettig zijn als er een voice-over in jouw leven was die jou uitlegde waarom je doet wat je doet?
Bronnen
  1. 'De alwetende verteller', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
  2. 'Frederik van Eeden', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekEeden, Frederik van, Van de koele meren des doods
NummerN4/2
Niveau4
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focuspersonage
Je leert

reflecteren op de psychologie van een personage.

Opdracht
  1. In Van de koele meren des doods maak je uitgebreid kennis met Hedwig. Wat vind jij eigenlijk van haar? Vind je haar maar een verwend nest, een teer zieltje waar het leven hoognodig overheen moest gaan? Is ze wat jou betreft knettergek en niet te volgen? Of voel je bewondering voor de manier waarop Hedwig probeert trouw te zijn aan zichzelf? Herken je misschien ook iets in de strijd die Hedwig voert? Is je mening over Hedwig veranderd tijdens het lezen? Wat is je eindoordeel over Hedwig? Geef een uitgebreid en genuanceerd antwoord op deze vraag. Gebruik daarvoor ongeveer 200 woorden.
  2. Hedwig maakt veel mee in haar leven. De dood van haar moeder als ze dertien is, twee zelfmoordpogingen, een gestrand huwelijk, haar baby gaat dood, ze krijgt een psychose, raakt verslaafd aan morfine, prostitueert zich en sterft in armoede als ze 33 jaar oud is. Sommige van deze dingen kunnen iedereen overkomen; andere hebben te maken met hoe Hedwig is. Hieronder staan drie hypothesen ten aanzien van de dieperliggende oorzaak van Hedwigs problemen. Bespreek de houdbaarheid van elk van deze hypothesen. Gebruik daarvoor steeds ongeveer 100 tot 150 woorden. Wees concreet en verwijs naar relevante passages in het verhaal.
    a. Hedwigs problemen komen voort uit de Victoriaanse moraal die gold in de sociale klasse waartoe zij behoorde (zie bron 1). 
    b. Hedwigs tragiek wordt veroorzaakt door haar 'fijne bewerktuiging'. Geef hier  ook voorbeelden van.
    c. Hedwigs problemen komen voort uit bepaalde traumatische gebeurtenissen in haar jeugd. Noem ook een aantal van deze traumatische gebeurtenissen.
  3. Welke hypothese is het meest in overeenstemming met jouw eigen visie? Of vind je dat deze hypothesen samen Hedwigs tragiek verklaren?
  4. Kijk nog eens naar je antwoord op vraag 1. Ben jij van mening veranderd door het beantwoorden van vraag 2 en 3? Licht je antwoord toe.
Bronnen
  1. 'Victoriaans tijdperk', op: nl.wikipedia.org

Gemaakt doorMarlies Schouwstra




Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Opdrachten

BoekEeden, Frederik van, Van de koele meren des doods
NummerN5/1
Niveau5
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel of tweetal (voorkeur)
Focuskwesties
Je leert

reflecteren op een moeilijke, abstracte kwestie: leven in de dood.

Opdracht

'Die Hedwig heeft wel een probleem!' heb je als moderne lezer tijdens het lezen van Van de koele meren des doods misschien wel eens gedacht. Het is echter niet zo gemakkelijk om in één of een paar zinnen te zeggen wat 'Hedwigs probleem' precies is. In deze opdracht ga je proberen deze vraag te beantwoorden aan de hand van de oplossing die zuster Paula uiteindelijk aanreikt. Maar ook zuster Paula's oplossing is moeilijk te volgen: 'Er is leven dat dood is, en er is dood die leven is. Begrijp je dat?'

Herlees de hoofdstukken XXVIII en XXIX.

  1. Over de dood die leven is, doet zuster Paula meerdere uitspraken:
    a. 'Mijn lieve, zoudt ge een meester goed en rechtvaardig vinden die het kind een prijs gaf dat zijn taak van anderen had nageschreven? Welnu, let nu op. Als wij de openbaring konden krijgen door onszelven dood te maken, dan zouden wij zeer onrechtvaardig bevoordeeld worden boven haar die haar verkregen door een zwaar en pijnlijk leven. Neen, de taak moet zelf gemaakt, niet nageschreven worden. Met lijfelijk sterven winnen zij niets, maar wel met het sterven voor onszelven, dat verheldert en leven brengt.'
    b. 'Ce n'est que par la mort à soi-même que l'âme peut entrer dans la vérite divine, et comprendre en partie ce que c'est que la lumière qui luit dans les ténèbres.' (Slechts door dood te gaan aan onszelf kan de ziel in de goddelijke waarheid binnengaan en ten dele begrijpen wat het licht is dat in de duisternis schijnt.)
    c. 'Prendre et recevoir toutes choses non en nous-mêmes, mais en Dieu, c'est le vrai moyen de mourir à nous-mêmes et de ne vivre qu'en Dieu.' (Alles niet in onszelf maar in God te nemen en ontvangen, dat is het ware middel om aan onszelf te sterven en slechts te leven in God.)

    Doe je uiterste best om uit te leggen wat 'sterven aan onszelven' is. Als er op jouw school godsdienst wordt gegeven, kan je docent je misschien helpen met het beantwoorden van deze vraag. Je kunt ook je literatuurdocent of een andere volwassene om hulp vragen.
     
  2. Dit begrip van 'sterven in onszelven' helpt Hedwig om zichzelf te hervinden en haar leven een nieuwe en rustiger wending te geven. Haar probleem was dat zij  vroeger een dood leven leidde: 'Juist dat doode leven ontvlucht ik.' Zoek drie  citaten aan de hand waarvan je laat zien wat Hedwig verstaat onder 'dood  leven'.
  3. De oplossing voor Hedwigs probleem wordt uiteindelijk aangereikt door een  katholieke zuster. Wat denk jij, is Hedwigs probleem in diepste wezen een  religieus probleem of meer van existentiële aard? (Met dit laatste wordt bedoeld: een probleem dat bij elk menselijk bestaan hoort.) Licht je keus toe.
  4. Van Eeden schreef Van de koele meren des doods in  1900. Vind je dat de roman  ook een moderne lezer antwoord kan bieden op vragen en problemen waar hij  mee worstelt? Licht je antwoord toe.
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekEeden, Frederik van, Van de koele meren des doods
NummerN5/2
Niveau5
Studielast2 à 3 slu
Werkvormindividueel
Focusstijl
Je leert

stijl analyseren en reflecteren op de vraag in hoeverre deze bijdraagt aan de betekenis die je aan een verhaal toekent.

Opdracht

Lees de onderstaande teksten (het is leuk om de tweede tekst hardop te lezen).

Nu.nl

Bron: nu.nl, 28 juni 2008


De zelfmoordenaar

     In het diepst van het woud
     - 't Was al herfst en erg koud -
Liep een heer in zijn eentje te dwalen.
     Och, zijn oog zag zoo dof!
     En zijn goed zat zoo slof!
En hij tandknerste, als was hij aan 't malen.

     "Harriot!" dus riep hij verwoed,
     "'k Heb een adder gebroed,
Neen, erger, een draak aan mijn borst hier!"
     En hij sloeg op zijn jas,
     En hij trapte in een plas;
't Spattend slik had zijn boordjes bemorst schier. 

     En meteen zocht zijn blik
     Naar een eiketak, dik
Genoeg om zijn lichaam te torschen.
     Daarna haalde hij een strop
     Uit zijn zak, hing zich op,
En toen kon hij zich niet meer bemorsen. 

     Het werd stil in het woud
     En wel tienmaal zo koud,
Want de wintertijd kwam. En intusschen
     Hing maar steeds aan zijn tak,
     Op zijn doode gemak,
Die mijnheer, tot verbazing der musschen. 

     En de winter vlood heen,
     Want de lente verscheen,
Om opnieuw voor den zomer te wijken.
     Toen dan zwierf - 't was erg warm -
     Er een paar arm in arm
Door het woud. Maar wat stond dát te kijken! 

     Want, terwijl het, zoo zacht
     Koozend, voortliep en dacht:
Hier onder deez' eik is 't goed vrijen,
     Kwam een laars van den man,
     Die daar boven hing, van
Zijn reeds lang verteerd linkerbeen glijen. 

     "Al mijn leven! van waar
     Komt die laars?" riep het paar,
En werktuigelijk keek het naar boven.
     En daar zag het met schrik
     Dien mijnheer, eens zo dik
En nu tot een geraamte afgekloven. 

     Op zijn grijzende kop
     Stond zijn hoed nog rechtop,
Maar de rand was er af. Al zijn linnen
     Was gerafeld en grauw.
     Door een gat in zijn mouw
Blikten mieren en wurmen en spinnen. 

     Zijn horloge stond stil,
     En één glas van zijn bril
Was kapot en het ander beslagen.
     Op den rand van een zak
     Van zijn vest zat een slak,
Een erg slijmrige slak, stil te knagen.

     In een wip was de lust
     Om te vrijen gebluscht
Bij het paar. Zelfs geen woord dorst het te spreken.
     't Zag van schrik zóó spierwit
     Als een laken, wen dit
Reeds een dag op het gras ligt te bleeken.

Piet Paaltjens, Snikken en grimlachjes (1867)

A

De eerste tekst is nieuwsbericht uit 2008, de tweede een gedicht uit 1867. De teksten beschrijven weliswaar niet dezelfde gebeurtenis, maar wel dezelfde soort gebeurtenis: een zelfmoord door ophanging aan een boom. 

  1. Welke beschrijving spreekt jou meer aan, die in tekst 1 of in tekst 2? Licht je antwoord toe.
  2. In bron 1 wordt het begrip 'waarheid' op verschillende manieren gedefinieerd. Volgens welke definitie(s) is tekst 1 'waar'? Volgens de filosofische, religieuze of wetenschappelijke definitie? En hoe zit het met tekst 2?

B

Frederik van Eeden was niet alleen schrijver, maar ook psychiater. Dat heeft bij de verschijning van zijn boek tegen hem gewerkt: Van de koele meren des doods viel indertijd een lauwe ontvangst ten deel. De voornaamste kritiek op de roman was dat de psychiater Van Eeden meer aan het woord was dan de kunstenaar. Van Eedens tijdgenoten beschouwden Van de koele meren meer als 'een zielkundige studie van een min of meer pathologisch geval' dan een roman. In zijn voorwoord bij de tweede druk (1904) maakte Van Eeden ernstig bezwaar: 'Dit werk nu is geheel uit kunstenaars-motieven ontstaan en wetenschappelijke motieven zijn er ten eenenmale vreemd aan gebleven.' Als kunstenaar wilde Van Eeden een 'schoonheids-emotie', een esthetische ervaring, bij de lezer opwekken. Ook stelt Van Eeden recht te hebben willen doen aan de 'artistieke waarheid, dat wil hier zeggen de mogelijkheid en natuurlijkheid der voorgestelde feiten' ('Voorwoord').

  1. In bron 2 wordt het begrip 'waarheid' aan een nadere beschouwing onderworpen. Vat bron 2 samen aan de hand van de begrippen die in de tekst vetgedrukt zijn. Het doel is om je deze begrippen eigen te maken.
  2. Voor Van Eeden waren 'waarheid' en 'fictie' geen tegengestelde begrippen. Voor zijn critici blijkbaar wel: hun oordeel dat Van de koele meren in de eerste plaats een zielkundige studie was, sloot waardering voor het verhaal als roman goeddeels uit. Wat is jouw mening over deze kwestie? Schrijf een beschouwing met de titel 'Waarheid en fictie' van ten minste 1000 woorden. Licht je redenering toe aan de hand van voorbeelden uit Van de koele meren des doodsen gebruik ten minste vijf van de begrippen die in bron 2 zijn uitgewerkt. Kies een van de volgende stellingen als uitgangspunt:
    1. Fictie is een acceptabele kennisbron.
    2. Van de koele meren des doods is 'waar' in de religieuze zin van het woord.
    3. De vraag of waarheid en fictie elkaar al dan niet uitsluiten is niet relevant.
Bronnen
  1. 'Waarheid', op: nl.wikipedia.org
  2. 'Kentheorie', op: www.digischool.nl
  3. 'Van de koele meren des doods', op: www.literatuurgeschiedenis.nl
Gemaakt doorMarlies Schouwstra




Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Opdrachten

BoekEeden, Frederik van, Van de koele meren des doods
NummerN6/1
Niveau6
Studielast3 à 4 slu
Werkvormindividueel
Focusliteratuurhistorische context
Je leert

reflecteren op de vraag in hoeverre kennis van de literatuurgeschiedenis je helpt om betekenis aan een verhaal toe te kennen.

Opdracht

Bij literatuurgeschiedenis heb je waarschijnlijk geleerd dat je kennis van de literatuurhistorische context moet betrekken in je interpretatie van oudere werken. Dat kan zonder meer veel opleveren, maar er schuilt ook een gevaar in. Zo vertoont Van de koele meren des doods een aantal kenmerken van het naturalisme. Stel nu dat jij kennis vergaart over het naturalisme en vervolgens gaat nadenken over de betekenis van het verhaal. Het gevaar is groot dat je als volgt redeneert: [1] dit zijn de kenmerken van het naturalisme; [2] Van de koele meren des doods vertoont veel/weinig kenmerken van het naturalisme; [3] Van de koele meren is dus wel/niet een naturalistische roman. Wat je nu hebt gedaan is iets heel anders dan interpreteren!

In deze opdracht ga je nadenken over de vraag in hoeverre kennis van de literatuurhistorische context bijdraagt aan een adequate betekenistoekenning.

  1. Als je een verhaal interpreteert, geef je antwoord op de vraag waar het verhaal (volgens jou) in diepste wezen over gaat. Schrijf een kernachtige (ongeveer 300 à 400 woorden) interpretatie van Van de koele meren des doods. Je mag internetbronnen raadplegen, maar lees nog even niets over het naturalisme.
  2. Bestudeer een van de onderstaande bronnen. Deze boeken zijn mogelijk in de mediatheek op school aanwezig; in dat geval moet je naar de openbare bibliotheek. Maak aantekeningen. Noteer kort de kenmerken van het naturalisme die in de bron worden genoemd.
  3. Lees je interpretatie nog eens door. Zijn er, nu je iets meer weet over het naturalisme, dingen die je zou willen veranderen? Heb je dingen over het hoofd gezien? Heeft het bestuderen van de bron geleid tot nieuwe inzichten die jij waardevol vindt? Heeft het je mening over het boek veranderd?
  4. Schrijf nu een brief aan je docent Nederlands waarin je betoogt waarom het wel/niet belangrijk is dat z/hij de leerlingen kennis van de literatuurgeschiedenis bijbrengt. Zet je betoog gestructureerd op: formuleer een stelling in de inleiding, werk je argumentatie stap voor stap uit in het middenstuk en eindig met een heldere conclusie en als het kan een mooie uitsmijter. Gebruik voorbeelden uit de roman om je argumentatie te ondersteunen.
Bronnen
  1. 'Kenmerken, genres, periode-afbakening', in: G.J. van Bork en N. Laan (red.), Twee eeuwen literatuurgeschiedenis. Groningen, Wolters-Noordhoff, 1986, p. 136 e.v.
  2. 'Het naturalisme in Nederland', in: G.J. Bork en N. Laan (red.), Van romantiek tot
    postmodernisme. Bussum, uitgeverij Coutinho, 2010, p. 141 e.v.
  3. 'Naturalistische kenmerken', in: Ton Anbeek, Geschiedenis van de Nederlandse literatuur: 1885-1985. Amsterdam, Uitgeverij De Arbeiderspers, 1990
Gemaakt doorMarlies Schouwstra



BoekEeden, Frederik van, Van de koele meren des doods
NummerN6/2
Niveau6
Studielast4 slu
Werkvormindividueel
Focusverwantschap
Je leert

reflecteren op de verwantschap tussen personages.

Opdracht

Zusjes in de literatuur

In de tweede helft van de negentiende eeuw verscheen er een opvallend groot aantal verwante boeken: de hoofdpersoon is een gevoelige vrouw die hevig worstelt met het leven en de liefde. De oudste van deze werken is Madame Bovary (1857) van Gustave Flaubert. In 1877 volgde Anna Karenina van Leo Tolstoi, in 1889 verscheen Eline Vere van Louis Couperus en in 1894 Effi Briest van Theodor Fontane. En in 1900 natuurlijk Van de koele meren des doods.
 
In 2008 hield de letterkundige Maarten van Buuren een serie lezingen over een aantal van deze en andere werken onder de titel 'Desperate housewives: Overspelige vrouwen in de wereldliteratuur'. Van de koele meren des doods ontbreekt echter in dit rijtje. Jij gaat in deze lacune voorzien.

A

Bekijk de lezing van Maarten van Buuren over Madame Bovary (bron 1). Maak nauwgezet aantekeningen.

B

Neem de onderstaande tabel over en noteer zoveel mogelijk overeenkomsten en verschillen tussen Madame Bovary en Van de koele meren des doods.

 

Madame Bovary                    

Van de koele meren des doods  

Overeenkomsten         
Verschillen    


Gebruik je aantekeningen om een lezing te schrijven over Van de koele meren des doods. Daarbij gebruik je Van Buurens lezing over Madame Bovary als voorbeeld: deel je lezing, net als Van Buuren, op in een aantal paragrafen (zie hieronder). Voor paragraaf 1 kun je gebruik maken van informatie uit bron 2.

Paragraafindeling 

  1. Frederik van Eeden en Van de koele meren des doods
  2. Dualisme
  3. Groteske
  4. Bovarysme
  5. Escapisme
  6. Ziekte
  7. Spleen et idéal

Voeg een paragraaf 8 toe aan je lezing. Daarin behandel je: 
a. de vraag wat hedendaagse lezers kunnen leren van deze literaire zusjes; OF
b. een mogelijke verklaring voor de populariteit van deze overspelige vrouwen in  de periode 1850-1900. 

Jouw lezing duurt 15 à 20 minuten. Schrijf hem helemaal uit. Bespreek met je docent of je je lezing voor de klas voordraagt of er een opname van maakt.

Bronnen
  1. Maarten van Buuren, 'Madame Bovary', op: www.sg.uu.nl
  2. Jan Fontijn, 'Nawoord' in Frederik van Eeden, Van de koele meren des doods. Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep (Deltareeks), 2004
Gemaakt doorMarlies Schouwstra




Van de koele meren des doods - Eeden, Frederik vanNiveau 5

Van de koele meren des doods

Auteur:Eeden, Frederik van
Jaar uitgave:1900
Uitgeverij:Versluys
Plaats:Amsterdam
Aantal pagina's:315
Genre:naturalistische roman, psychologische roman
Tags:19e eeuw, dood, huwelijk, liefde, psychische aandoeningen, relaties, seksualiteit, vrouwenleven
 
Leerlingen
Docenten
  Zet in mijn boekenkast

Integrale tekst op: dbnl.org.
Ook als eBook.
Als luisterboek (gratis) beschikbaar op: librivox.org
In 1982 verfilmd als televisieserie door Nouchka van Brakel.

Deze pagina is voor het laatst bijgewerkt op 3 februari 2014.

 

Introductie

Frederik van Eeden (1860-1932) was niet alleen schrijver, maar ook een vooraanstaand psychiater. Als een van de eersten in zijn tijd experimenteerde hij met hypnose en spiritisme. In 1898 richtte hij in Bussum de wooncommune Walden II op. Daarin wilde Van Eeden zijn idealen over een nieuwe geestelijke, bezitloze maatschappij verwezenlijken. Daarnaast diende de kolonie ook als rustoord voor psychiatrische patiënten.
Van Eeden was medeoprichter van het literaire tijdschrift De Nieuwe Gids. Hierin wilden de Tachtigers een nieuw literair ideaal tot uitdrukking brengen. Ze zetten zich af tegen hun voorgangers, vooral tegen de stichtelijke domineespoëzie van schrijvers als Nicolaas Beets. De Tachtigers propageerden daarentegen kunst om der kunst wille (l'art pour l'art): kunst moest in de eerste plaats mooi zijn, en niet zozeer nuttig.
Van Eeden raakte echter steeds meer in conflict met zijn kunstbroeders, doordat hij gaandeweg tot het inzicht kwam dat kunst wel degelijk een maatschappelijke functie had. In Van de koele meren des doods zijn beide tendensen duidelijk te herkennen: enerzijds wilde van Eeden, als kunstenaar, een 'mooi' verhaal schrijven, anderzijds wilde hij zich ook uitspreken over de, volgens hem deels maatschappelijke, oorsprong van psychisch lijden, en de weg naar herstel wijzen.
Ook met betrekking tot het naturalisme, waarvan Van de koele meren des doods beslist kenmerken vertoont, is Van Eedens positie ambigu. Het is niet moeilijk om Hedwig te zien als een product van race, milieu en moment, maar Hedwig slaagt er, in tegenstelling tot haar werkelijk naturalistische zusters (denk bijvoorbeeld aan Emma Bovary en Eline Vere) wél in om haar eigen bestemming te sturen.
Van de koele meren des doods werd bij verschijnen lauw ontvangen. De meeste kritieken waren negatief of gemengd. Met verweet Van Eeden onder andere dat in Van de koele meren teveel de psychiater aan het woord was, ten koste van de kunstenaar. Om die reden voorzag Van Eeden de tweede druk, die pas enkele jaren na de eerste verscheen, van een voorwoord waarin hij expliciet stelde dat de roman geen ziektegeschiedenis was van een psychiatrisch geval, noch dat zijn hoofdpersoon ziekelijk van aanleg zou zijn. Zij was daarentegen, aldus Van Eeden, eenvoudigweg zeer gevoelig en daardoor in mindere mate bestand tegen de schadelijke invloeden van onze zieke maatschappij dan de gemiddelde mens. Voor de toenmalige lezers maakte dat blijkbaar geen verschil, want de derde druk verscheen pas in 1935, drie jaar na Van Eedens dood. Tegenwoordig wordt Van de koele  meren geroemd vanwege de fijngevoeligheid en het psychologisch inzicht waarmee Van Eeden het leven van een jonge vrouw heeft beschreven.
Bron: Jan Fontijn, Tweespalt. Het leven van Frederik van Eeden tot 1909. Amsterdam, E.M. Querido's uitgeverij, 1990

Inhoud

Leeswaarschuwing: onderstaande tekst bevat details over de inhoud en/of de afloop van het verhaal.

De eerste zinnen van de roman luiden: 'De geschiedenis van een vrouw. Hoe zij zocht de koele meren des Doods, waar verlossing is en hoe zij die vond.' Hedwig de Fontayne wordt in 1856 geboren. Zij blijkt een 'fijn bewerktuigd' meisje. Al op jonge leeftijd is Hedwig gepreoccupeerd met de dood. Deze preoccupatie ontwikkelt zich, naarmate zij ouder wordt, tot werkelijk doodsverlangen.
Als Hedwig dertien jaar is, overlijdt haar moeder. Hedwigs vader kan het verlies niet goed verwerken en trekt zich steeds meer terug in zichzelf. De opvoeding van de kinderen wordt ter hand genomen door een gouvernante met wie de kinderen het niet goed kunnen vinden. In deze periode ontwaken Hedwigs seksuele gevoelens, waar zij zich echter niet goed raad mee weet. Ze wordt heen en weer geslingerd tussen een romantisch verlangen naar Liefde met een hoofdletter en haar onwil of onvermogen om de lichamelijke kant daarvan hier een plaats in te geven. Seks is immers een lage, lichamelijk drift, die beheerst moet worden. Tegelijkertijd heeft Hedwig wel degelijk gevoelens van dien aard. Als de huishoudster Hedwig betrapt als zij zichzelf bevredigt, is Hedwigs schaamte zo groot dat zij een zelfmoordpoging doet.
Als Hedwig op 20-jarige leeftijd trouwt met Gerard blijft de relatie lange tijd platonisch. Dat is mede de oorzaak van Hedwigs toenemende neerslachtigheid. Als Hedwig naar zee gaat om te herstellen, ontmoet zij de pianist Ritsaard, met wie zij een relatie krijgt. Ze vertrekt met hem naar Engeland, waar zij, als de relatie al tanende is, bevalt van een dochtertje. Het dochtertje sterft na enkele dagen.
Hedwig lijdt aan wat we nu zouden noemen een postnatale psychose en is zo in de war, dat zij naar Parijs vertrekt met haar dode dochtertje in een koffer. Zij raakt het contact met de werkelijkheid volledig kwijt en komt terecht in een psychiatrisch ziekenhuis. Daar wordt zij behandeld met morfine, dat echter zeer verslavend is. Na haar ontslag uit het ziekenhuis volstaan de inkomsten uit haar schamele betrekkingen niet om haar verslaving te bekostigen. Hedwig ziet geen andere mogelijkheid dan zich te prostitueren. Mede door lichamelijke kwalen die het gevolg zijn van langdurig morfinegebruik belandt Hedwig in een uitzichtloze situatie. Ze besluit zich te laten opnemen om af te kicken. In het ziekenhuis maakt zij kennis met zuster Paula. Zij is de belichaming van het soort 'vergeestelijkte leven' waar Hedwig in haar jeugd zo naar verlangde. Dankzij zuster Paula herstelt Hedwig van haar verslaving. Na haar herstel keert zij terug naar Nederland. Zij heeft goede herinneringen aan het landgoed Merwestee, waar haar familie vroeger de zomers doorbracht. Hedwig besluit op Merwestee naast de familie Harmsen te gaan wonen en hen, evenals de keuterboertjes uit de omgeving, zoveel mogelijk te helpen.
Als Hedwig 33 jaar is, krijgt ze longontsteking. Een paar dagen later overlijdt zij.

Moeilijkheid

Voor N4-leerlingen is Van de koele meren des doods een heel pittig boek. Het taalgebruik is moeilijk en veel dingen worden niet bij de naam genoemd. De ervaring leert echter dat ook sommige van deze lezers, vooral meisjes, de roman met veel interesse lezen. Zij zijn geboeid door de intieme beschrijving van Hedwigs geestelijke ontwikkeling en onder de indruk van de heftigheid van de gebeurtenissen. Ook van N5- en N6-lezers vraagt de roman een redelijk grote bereidheid. Zij zullen echter niet alleen geboeid zijn door het verhaal, maar ook door abstracties als 'het Zelf' en 'de dood die leven is'. Voor N6-lezers is het bovendien interessant zich te verdiepen in de relatie tussen Van de koele meren des doods  en thematisch verwante werken, zoals Eline Vere en Madame Bovary.

Didactische en letterkundige analyse

Dimensies

Indicatoren

Toelichting | complicerende factoren

Algemene
vereisten

Bereidheid Van de koele meren des doods vraagt een vrij grote bereidheid van de lezer. Het taalgebruik is lastig, de hoofdpersoon staat ver van de leerlingen af en zeker in de eerste helft van het verhaal gebeurt er weinig spectaculairs. Voor veel N4-lezers zijn dit redenen om af te haken.
  Interesses Leerlingen die geïnteresseerd zijn in psychologie zullen de roman interessant vinden. De innerlijke ontwikkeling van Hedwig wordt nauwgezet beschreven en becommentarieerd.
  Algemene kennis Enige kennis van de seksuele moraal en het religieuze leven rond 1900 is een pre. Zonder deze kennis zullen de meeste leerlingen zich waarschijnlijk al gauw afvragen 'waarom Hedwig zo moeilijk doet'.
  Specifieke
literaire en culturele kennis
Enige kennis van de literatuur rond 1900 is een pre. Leerlingen die daarover beschikken zullen naturalistische tendensen herkennen.

Vertrouwdheid
met literaire stijl

Vocabulaire Het vocabulaire is verouderd en werd zelfs in 1900 al als archaïsch beschouwd. De N5- en N6-lezer zullen zich er wel mee redden, al zullen ook zij bereid moeten zijn nu en dan iets op te zoeken. Van N4-lezers vraagt het lastige vocabulaire wellicht een te grote inspanning.
  Zinsconstructies Veel lange, meanderende zinnen die een geconcentreerde leeshouding vereisen.
  Stijl Van Eeden heeft zich in deze roman ten doel gesteld een vrouwenleven getrouw en gedetailleerd te beschrijven. Hij wilde dat echter op een manier doen die recht deed aan zijn grote bewondering voor 'het vrouwelijke'. Veel verhullend taalgebruik dus, zeker waar het de lichamelijke liefde betreft. Dit vraagt een grote oplettendheid van de lezer. Ten tweede is er sprake van een auctoriale verteller die de gebeurtenissen becommentarieert. Voor N5- en N6-lezers is dat interessant; minder geoefende lezers vinden het misschien vervelend dat ze zo niet echt 'in het verhaal' komen.

Vertrouwdheid
met literaire procedés

Actie Er komt weinig actie in het verhaal voor. Bovendien ligt in het eerste deel van het verhaal het tempo vrij laag. De meeste leerlingen vinden het vooral interessant worden als Hedwig na de geboorte van haar dochtertje psychotisch wordt, maar dat gebeurt pas na 200 pagina's.
  Chronologie Het verhaal wordt chronologisch verteld. Geen enkel probleem.
  Verhaallijn(en) Er is sprake van één verhaallijn.
  Perspectief Vanuit een auctoriale verteller, die de gebeurtenissen becommentarieert. Heel gewoon voor 1900, maar de moderne lezer moet daaraan wennen. Het is voor lezers van alle niveaus interessant om zich daar nader in te verdiepen.
  Betekenis Van de koele meren des doods kan op meerdere niveaus gelezen worden. Minder ervaren N4-lezers zullen de roman waarschijnlijk interpreteren als een ziektegeschiedenis van een overgevoelige vrouw en het daarbij laten. Sommige aspecten, zoals Hedwigs angst voor de knopenwinkel, zullen zij niet goed kunnen duiden. Meer ervaren lezers zullen meer oog hebben voor de dieper liggende oorzaken van Hedwigs geestelijk lijden, zoals het corrumperende effect van 'de stad', de gespannen verhouding tussen werkelijkheid en ideaal en de omstandigheden waarin het Zelf gestalte kan krijgen. Op dat niveau zullen zij ook veel kunnen herkennen in de roman. Lezers op N5 en vooral N6 zullen wellicht verbanden zien of gaan zoeken tussen de roman en andere contemporaine werken.

Vertrouwdheid
met literaire personages

Karakters Hoofdpersoon is Hedwig. Haar karakter is zeer complex. Zij wordt niet alleen beschreven, maar de verteller geeft ook zijn commentaar op de gebeurtenissen en ontwikkelingen. Echtgenoot Gerard en minnaar Ritsaart zijn belangrijke bijfiguren, maar zij worden nauwelijks uitgewerkt. Belangrijker voor de loop van het verhaal zijn Joob, een aan syfilis lijdende kunstenaar, en zuster Paula. Hun psychologie is ondergeschikt gemaakt aan de rol die zij hebben als 'vehikel' om bepaalde ideeën van Van Eeden te communiceren. Bovendien speelt Johan, Hedwigs eerste vriendje, een rol van betekenis als alter ego van de schrijver. Interessant voor N5 en N6.
  Aantal karakters Overzichtelijk. 
  Ontwikkeling
van de karakters
Het hele verhaal draait om de ontwikkeling die Hedwig doormaakt. Deze wordt uitgebreid beschreven, maar is daardoor niet vanzelfsprekend gemakkelijk te volgen. Hedwigs persoonlijkheid is complex. Voor de meeste moderne lezers is zij dan ook geen personage waarmee zij zich gemakkelijk identificeren.

Geraadpleegde bronnen

  Jan Fontijn, Tweespalt. Het leven van Frederik van Eeden tot 1901. Amsterdam, E.M. Querido's uitgeverij, 1990

  

Geschreven door:

Marlies Schouwstra